Иккинчи Ҳуқуқий Қадам — Президентлик Лавозимининг Таъсис Этилиши

Конституция

Президентлик Лавозимининг Таъсис Этилиши: Конституциявий мустақиллик йўлидаги иккинчи ҳуқуқий қадам — Президентлик институти таъсис этилиши билан боғлиқ. Мамлакат ҳаётидаги бу ғоят муҳим тарихий воқеалар 1990 йилнинг март ойида бўлиб ўтди. ўшанда, яъни Мустақиллик эълон қилинишидан анча одцин, 1990 йил 24 мартда бўлиб ўтган ўн иккинчи чақириқ Узбекистон Олий Советининг биринчи сессиясида Узбекистон ССР Президенти лавозимини жорий этиш ҳақида қарор қабул қилинди[1] [2] [3]. ўшбу сессияда И.А.Каримов Узбекистон ССРнинг биринчи Президенти этиб сайланди[4].

Жан-Жак Руссо (1712-1778) - француз файласуфи ва ёзувчиси
Жан-Жак Руссо (1712-1778) — француз файласуфи ва ёзувчиси

«Окил конун чикарувчи ишни конунларни яратишдан эмас, балки уларнинг мазкур жамият учун яроклилигини ўрганишдан бошлайди. Эхтирослар канчалик жазавали бўлса, уларни тийиб туриш учун конунлар шунчалик зарур».

Жан-Жак РУССО

Бу тарихий воқеалардан бир неча кун олдин, яъни 1990 йил 14 март куни СССР халқ депутатларининг навбатдан ташқари учинчи сьездида СССР Президенти лавозимини таъсис этиш тўғрисидаги қонун қабул қилиниб, М.Горбачёв бу вазифага сайланган эди[5]. Шу маънода, Узбекистонда Президентлик институтини «ҳаётнинг ўзи, қайта қуришнинг мантиқи, моҳияти, унинг мураккаб ва зиддиётли жараёнлари»[6] тақозо этди. Дунёнинг олтидан бир қисмини эгаллаган Иттифоқ ҳудудида иккинчи Президентнинг пайдо бўлишини Марказ ва унинг раҳбарияти қандай қаҳр-ғазаб ва ичиқоралик билан қабул қилганини тасаввур қилиш қийин эмас, албатта.

Ўзбекисгон Олий Советининг 1990 йил 24 мартда қабул қилинган депутат Ш.М. Мирзиёев
Ўзбекисгон Олий Советининг 1990 йил 24 мартда қабул қилинган депутат Ш.М. Мирзиёев раислигида Мандат комиссиясини тузиш тўғрисидаги қарорининг 1-варағи. Ушбу ҳужжат Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архивида сақланмоқда.

Бинобарин, мустақил Узбекистоннинг биринчи Конституциясини яратиш ғояси илк бор ана шу сессияда илгари сурилди’. Собиқ иттифоқдош республикалар орасида биринчи бўлиб Узбекистонда Президентлик лавозими таъсис этилгани бунинг яққол тасдиғидир. Шу нуқтаи назардан, мазкур тарихий воқеа жараёнлари ҳақида батафсилроқ тўхталиб ўтиш лозим.

Бу Қизиқ Давлат Тили Тугрисидаги Конун Лойихасининг Муҳокамаси Ва кабул Қилиниши

Авваламбор, Узбекистонинг Биринчи Президентини сайлаган парламент таркиби ҳақида фикр юритиш мақсадга мувофиқдир. Яъни, 1990 йил 18 февралда халқ депутатлари Узбекистон ССР Олий Советига бўлиб ўтган сайловда 9 миллион 385 минг 740 нафар аҳоли ёки рўйхатта олинган сайловчиларнинг 98,5 фоизи иштирок этган[7] [8]. Табиийки, буццай юксак даражадаги ижтимоий-сиёсий фаоллик, бир томондан, ижтимоий ҳаётдаги мураккабликлар ва зиддиятларга қарамасдан халқнинг уюшқоқлигини таъминлаган бўлса, иккинчи томондан, фуқароларнинг ишончи ва муҳаббатига сазовор, ҳақиқий жонкуяр инсонларнинг Узбекистон ССР Олий Совети депутатлигига сайланишида муҳим омил бўлди.

Халқ депутатларини сайлаш учун тузилган 500 та сайлов округидаги сайловолди курашларида 1 минг 94 нафар даъвогар иштирок этган бўлса, шундан 326 та округда сайлов рақобатчилик негизида амалга оширилган. Натижада 1990 йил 18 февраль ва 4 мартда 463 та округда ва 15 апрелдаги қайта сайловда яна 37 округда депутатлар сайланди. Сайлов давр талаблари асосида ишлаб чиқилган Узбекистон ССР Олий Советига сайлов тўғрисидаги янги Қонун асосида ўтказицци[9].

Марказий сайлов комиссияси раиси Т.Собитов бошқарган ўн иккинчи чақириқ Узбекистон Олий Советининг биринчи сессиясида биринчи овоз беришда сайланган 463 нафар депутатдан 454 нафари иштирок этди. Сессия ишида 9 нафар депутат маълум сабабларга кўра, хусусан, таътилдалиги, хизмат сафарида экани ва касаллиги туфайли қатнашмади. Конституция талабига биноан, сайланган депутатларнинг учдан икки қисми сессияда иштирок этса, ҳамма масалаларни кўриб чиқиш ҳуқуқига эга.

Сайлов натижалари, депутатларнинг сифат таркиби ҳақидаги батафсил маълумотлар Олий Совет сайлайдиган Мандат комиссияси томонидан эълон қилинади. Депутатларнинг ваколатларини аниқлаш учун зарур бўладиган барча ҳужжатларни ҳам Марказий сайлов комиссияси Мандат комиссиясига топширади. Шу боис депутатлар биринчи навбатда 24 кишидан иборат Мандат комиссияси таркибини сайладилар. Тошкент шаҳар, Қорасув сайлов округидан депутат Шавкат Мирзиёев Мандат комиссиясининг раиси этиб сайланди[10].

Шароф Рашидов (1917—1983) - давлат ва жамоат арбоби, адиб, журналист
Шароф Рашидов (1917—1983) — давлат ва жамоат арбоби, адиб, журналист, 1959-1983 йилларда Ўзбекистоннинг биринчи раҳбари.

Танаффусдан сўнг сессияда Узбекистон ССР Олий Совети Мандат комиссиясининг раиси, депутат Ш.Мирзиёев маъруза қилди. Маърузачи бўлиб ўтган сайлов Узбекистон сиёсий тизими ислоҳотининг муҳим босқичларидан бирига якун ясаганини таъкидлади. Мандат комиссияси, Узбекистон ССР Конституциясининг 104-моддасига биноан, 1990 йил 18 февраль ва 4 март кунлари сайланган Узбекистон ССР Олий Совети депутатлари ваколатларини текширди ва мазкур иш натижаларини сессия эътиборига ҳавола қилди1.

Узбекистон ССР Конституцияси, сайлов тўғрисидаги қонунга мувофиқ, 500 та сайлов округида халқ депутатлари сайлови ўтказилди. Депутатликка номзодларни кўрсатиш борасида меҳнат жамоалари ва жамоат ташкилотларининг имкониятлари кенгайтирилди. Бу ҳуқуқ биринчи марта сайловчиларнинг истиқомат жойларидаги йиғилишларига берилди. Номзодларни рўйхатдан ўтказишга тавсия этиш учун 30 та сайлов округида округ сайловчилари вакилларининг конференциялари ўтказидци. 500 та мандатга жами 1 минг 490 киши халқ депутатлигига номзод қилиб кўрсатилди.

Узбекистон Конституцияси хакикатан хам демократик Конституциядир. Тарихда синалган умуминсоний ва умумбашарий маънавий- хукукий кадриятларни хамда халкаро андозаларни ўзида мужассам этган юридик хужжатдир.

Шундай қилиб, реал муқобил сайлов тажрибасига асос солинди. Узбекистон ССР халқ депутатлигига номзод этиб 1 минг 134 киши рўйхатдан ўтказилди. Узбекистон ССР Олий Совети Мандат комиссияси бу номзодларнинг рўйхатга олинишини қонуний деб топди. Шу билан бирга, Мандат комиссияси Марказий сайлов комиссияси сайлов мавсумида 600 га яқин хат ва телеграмма олганига ва сайловга доир масалалар юзасидан икки мингдан зиёд кишини қабул қилганига эътиборни қаратди. Айрим сайлов округларида сайловга тайёргарлик бир ёқлама тарзда ёритилган. Марказий сайлов комиссияси 168-Фурқат сайлов округида сайлов натижаларини шубҳа остига қўювчи қонунбузарлик бўлганини аниқлаган. Бу округдаги сайлов ҳақиқий эмас, деб топилган.

Мандат комиссияси Олий Советнинг 463 нафар депутати ваколатини тўғри деб топди. Узбекистон ССР Олий Совети Мандат комиссиясининг раиси, депутат Ш.Мирзиёев таъкиддаганидек, «Келтирилган маълумотлардан кўриниб турибдики, Узбекистон ССР халқ депутатлари таркиби давлат ҳокимияти янги олий органларининг самарали ишлаши учун имкон беради»[11] [12].

Сессия Олий Советнинг сайланган депутатлари ваколатини тўғри деб топиш ҳақидаги қарорни тасдиқлади. Шундан сўнг халқ вакиллари Кенгаши биринчи сессияси ишчи Президиумининг 17 кишидан иборат ҳайъати тузилди. Ҳайъатга сайланган Узбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби И.А.Каримов сессия мажлисига раислик қидци.

ўн иккинчи чақириқ Олий Советининг биринчи сессиясида Узбекистон ССРнинг янги Конституцияси лойиҳасини тайёрлаш учун комиссия тузиш,

Асосий Конунимиз Шарк ва Ғарб, Жануб ва Шимолнинг 97 та мамлакати тўплаган илеор конституциявий тажрибани хисобга олиб яратилган.

Узбекистон Компартияси Марказий Комитетининг собиқ биринчи секретари Шароф Рашидов давридаги республика партия ташкилотининг фаолиятига берилган сиёсий баҳони қайта кўриб чиқиш ва тегишли махсус комиссия ташкил этиш ҳамда Узбекистон ССР Президентини сайлаш ҳақидаги кўплаб муҳим масалалар киритилган кун тартиби тасдиқлаш учун муҳокама қилинди1.

Хусусан, Узбекистон ССР Президентини сайлаш ҳақида депутатлар томонидан турли хил, ҳатто бир-бирига бутунлай зид бўлган фикр-мулоҳазалар билдирилди. Депутат Т.Тўлаганова депутатлар вакиллари Кенгаши сессия кун тартибига тавсия этган бир қанча таклифларни рад этган. Жумладан, у «Узбекистон ССР Конституциясининг 5-моддасига биноан давлат ҳокимиятининг энг муҳим масалалари албатта умумхалқ овозига қўйиш йўли билан ҳал қилиниши керак»лигини айтиб, шунингучу н «Президент сайлови масаласини кун тартибидан олиб ташлаш»ни таклиф қилган[13] [14].

Раислик қилувчи (И.А.Каримов) депутатларга биринчи марта янги сайланган депутатлар билан янги қоида бўйича иш олиб борилаётгани, шу боис ҳозиргача янги регламент ва расмий тартиблар ишлаб чиқилмагани ҳақида изоҳ берган. Сўнгра бевосита Т.Тўлаганованинг таклифлари хусусида шундай деган: «Ўртоқ Тўлаганова менимча юристлар билан жуда чуқур тайёргарлик кўрган. Бу кишининг бугунги декларацияларини эшитдингиз. Бундай декларацияларни СССР Олий Советининг сессиялари ва съездларида худди шу тартибда, худди шу схемада эшитганмиз. Бу эса бир хил сценарийга ўхшайди. Тўлаганованинг бундай чиқиши айрим кишиларнинг топшириғига биноан сессиямизни бошқа томонга буришга ва бузишга уринаётгандек туюлади»[15].

Раислик қилувчи депутатларга тарқатилган қонун лойиҳасида Президент номзоди умумхалқ овозига қўйилиши, сўнг тасдиқланиши керак, деган қоида борлигини қайд этади. «Лекин ўртоқ М.С.Горбачёвни сайлаган пайтимизда биринчи президентни ҳозирги вазият, шароит ва тартибсизлик кескинлашиб кетганлигидан иккинчи съездда сайлаб олипгни лозим деб топдик»[16], дейди И.А.Каримов. ўшбу сессияда Президентни сайлаб олишни яна бир бор таклиф этиш асносида шундай қайд этади: «Биз янги парламент системасига, ошкораликка, демократияга ўрганишимиз, чидамли бўлишимиз, оғир бўлишимиз зарур. Бу масалаларда ўз тажрибамизни олиб киришимиз керак»1.

Ушбу таклифни депутатлар кўпчилик овоз билан қўллаб-қувватлаган (қаршилар — 2 киши, бетарафлар — йўқ). Муҳокамада сўзга чиққан СССР халқ депутати А.Мухторов «биз Президентлик ҳокимиятини орзиқиб кутган эдик»[17] [18], дейди. «Бизнинг ўз эрк, ҳуқуқимиз ўзимизда эмас эди, уни бошқа жойдан туриб бошқаришди. Энди Узбекистон ҳақ-ҳуқуқига ва бойликларига эга бўладиган имкониятлар келди. Бунинг ягона йўли Президентлик йўли. Президентлик дегани, чегараси дахлсиз, унинг хазиналарининг эгаси бор дегани. Гражданларининг ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган Президенти бор дегани… Президентлик ҳокимиятини ҳозир жорий қилсак, қила оламиз, агар жорий қилмасак, кейин бутунлай жорий қилолмаймиз… Узбекистонда Президентлик ҳокимияти жорий қилиниши имкониятини қўлдан бермаслигингизни яна бир бор илтимос қиламан»[19].

Давлат тили — бу расмий тил бўлиб, иш юритиш, таълим-тарбия ва бошка масалалар шу тилда амалга оширилади. Давлат тили — бу асосий, лекин ягона тил эмас.

Депутатлар таклиф ва мулоҳазаларни эътиборга олган ҳолда, сессия кун тартибини тасдиқлади. Кун тартибидан 22 та масала, шу жумладан,

  • Мандат комиссиясининг маърузаси;
  • Узбекистон ССР Президенти лавозимини таъсис этиш ҳамда Узбекистон ССР Конституцияси (Асосий Қонуни)га ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги Узбекистон ССР Қонуни лойиҳаси хусусида;
  • Узбекистон ССР Президентини сайлаш;
  • Узбекистон ССР Конституцион назорат комитетининг Раисини сайлаш;
  • Узбекистон ССРнинг Давлат гимни тўғрисидаги масалалар жой олди.

Сессиянинг 1990 йил 24 март кечқурунида бўлиб ўтган иккинчи мажлиси Узбекистон ССР Олий Совети Президиуми Раиси М.Иброҳимовнинг «Узбекистон ССР Президенти лавозимини таъсис этиш ҳамда Узбекистон ССР Конституцияси (Асосий Қонуни)га ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги Узбекистон ССР Қонуни лойиҳаси хусусида»ги маърузаси билан бошланди. Маърузачи, авваламбор, яқинда СССР Халқ депутатларининг навбатдан ташқари учинчи съезди кенг ижодий баҳслашув вазиятида СССР Президенти лавозимини таъсис этиш тўғрисида қонун қабул қилганига эътибор қаратди. «Президент СССРдаги энг олий Мансабдор шахс бўлиб, қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимиятларининг фаолиятини бирлаштириб туради»1.

Уз навбатида, Узбекистон ССР Конституциясига киритиладиган ўзгаришлар Узбекистон ССР Президенти лавозимининг таъсис этилиши билан боғлиқдир. «Гап энг аввало республика гражданларининг ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилиш, унинг иқтисодиёти ва социал соҳасини жадал ривожлантириш учун зарур кафолатларни Конституция даражасида таъминлаш ҳақида бормоқда»[20] [21].

М.Иброҳимов «республика Президенти лавозимини жорий этиш ва унга Узбекистон Совет Социалистик Республикасининг бошлиғи ваколатларини бериш» етилган масала экани, «бу давлат ва жамоат тартбини мустаҳкамлашнинг ишончли гарови» бўлиши ҳақида сўз юритиб, «республика Президенти лавозимининг таъсис этилиши қонун чиқарувчи ва суд ҳокимиятларини бир-биридан аниқ ажратиб қўйиш, ҳар бирининг самарадорлигини анча ошириш сари ташланган муҳим қадам бўлади», деб таъкидлайди. Бинобарин, «Президентлик ҳокимияти мураккаб вазиятда таъсис этилмоқда», мавжуд қалтис вазият, ўз навбатида, «Президент лавозимини кечиктирмасдан жорий этишни талаб қилмоқда» ва шу боис депутатлар муҳокамасига «Узбекистон ССРнинг биринчи Президентини истисно тариқасида республика Олий Советининг ушбу сессиясида сайлаш ҳақида таклиф киритилмоқда»[22].

Маърузачи «Қонун лойиҳасидан кўриниб турганидек, кейинчалик Узбекистон ССР Президентини республика гражданлари умумий, тенг ва тўғридан-тўғри сайлаш йўли билан яширин овоз бериб беш йилга сайлайдилар»[23], деб алоҳида таъкидлади.

Узбекистон ССР Президенти зиммасига юклатилган мураккаб ва масъулиятли вазифаларни амалга ошириш учун зарур ваколатлар Қонунда батафсил белгилаб қўйилади. Бу ваколатларнинг бир қисми қонунларни имзолаш, зарур ҳолларда қонун лойиҳаларини такрор муҳокама қилиш ёки овозга қўйиш учун ўз эътирозларини билдирган ҳолда Олий Советга қайтариш билан боғлиқ бўлса, ваколатларнинг бошқа бир туркуми республика давлат органларини тузишга тааллуқлидир. Президентнинг бошқа вазифалари ҳам бўлади.

Шу ўринда маърузачи яна бир янги институт — Президент Кенгаши муҳим давлат вазифаларини бажариши назарда тутилаётгани ҳақида тўхталди. «Президент Кенгаши республиканинг раҳбар органлари белгилайдиган йўлни амалга оширишда ғоят муҳим роль ўйнайди, иқтисодий ва социал ривожланиш масалаларини, миллатлараро ва бошқа ҳар қандай низоларни тез, ғайрат-шижоат

 

ва билимдонлик билан ҳал қилади дейиш учун ҳамма асосларга эгамиз»1.

«Президентга Узбекистон ССР Конституциясининг махсус бобини бағишлаш назарда тутилаётганлиги» хусусида сўз юритилганда, жумладан, «республикамизда Президент лавозимининг жорий этилиши қайта қуриш энг мураккаб паллага кирган бир вақтда давлатни такомиллаштиришнинг таркибий қисми» бўлаётгани қайд этилди. Шу билан бирга, «Узбекистон ССР Президенти лавозимининг таъсис этилиши шахсий ҳокимият тузуми кучайишини англатмаслиги»[24] [25] таъкидланди.

Узбекистонда Президентлик институтини хаётнинг ўзи, кайта куришнинг мантики, мохияти, унинг мураккаб ва зиддиятли жараёнлари такозо этди.

Муҳокама қилинаётган қонун лойиҳасида Узбекистон ССР Олий Советининг Конституцион назорат комитетининг ҳуқуқлари, ваколатлари тўғрисида батафсил сўз боради. Бинобарин, «улар Президентлик ҳокимиятини мувозанатга келтириб турувчи ўзига хос восита вазифасини бажаради. Олий Совет — қонун чиқарувчи, ҳукумат эса — ижро этувчи, бошқарувчи орган бўлиб қолади. Президент — қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятни бир-бирига боғлаб турувчи мустаҳкам бўғинга айчанади. Президентлик ҳокимияти биринчи навбатда чиқарилаётган қонунлар ва қарорлар фаол бажарилиши, қоғозда қолиб кетмасдан амал қилиши учун таъсис этиляпти, дейиш мумкин»[26]. Янада аҳамиятлиси, «Президент лавозими таъсис этилгач, республика ҳукумати янада самаралироқ ишлай бошлайди»[27].

Пировардида маърузачи М.Иброҳимов Узбекистон Компартияси Марказий Комитетининг куни кеча бўлиб ўтган Пленумида «Узбекистон ССР Президенти лавозимини таъсис этиш ҳақида»ги масалани ҳамда Узбекистон ССР Конституциясидаги 6-, 7- ва 49-моддаларнинг таҳририни ўзгартириш тўғрисидаги қонун чиқариш ташаббусини Узбекистон ССР Олий Советида муҳокама қилиш ҳақида таклиф киритганини айтди[28]. «Узбекистон ССР Президенти лавозимини таъсис этиш ҳамда Узбекистон ССР Конституциясига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қонун лойиҳасининг асосий қоидалари қисқача айтганда ана шундай.

Маъруза бўйича музокараларда 25 нафар депутат сўзга чикди.

Хусусан, Қорақалпоғистон АССР, Чимбой сайлов округидан сайланган депутат С.Ниетуллаев ҳақиқатан ҳам Президент лавозими кераклиги ва Президентни айнан шу сессияда сайлаб олиш зарурлиги ҳақидаги фикрни тасдиқлар экан, «Узбекистон Президенти ким бўлади, деган саволга бизлар Қорақалпоғистондан келган Узбекистон ССР халқ депутатлари билан келишиб, бу лавозимга ўртоқ Каримов Ислом Абдуғаниевичнинг номзодини айтдик ва маъқулладик»1, деди.

Президент халкнинг хукукини химоя киладиган одам.

«Президент халқнинг ҳуқуқини ҳимоя қиладиган одам», «Бу сессияда Президентни биз, депутатлар сайлаймиз. Кейингисини эса бутун халқ билан бирга муқобиллик асосида сайлаймиз», деб фикрини давом эттирди депутат С.Ниетуллаев, «Президент депутатларга суяниб иш олиб боради. Депутатлар Президент тасдиқлаган қонунларни ҳаётга татбиқ қилишга ёрдам қиладилар. Конституцион назорат комитети Президент чиқараётган қонунларни, қарорларни назорат қилиб боради. Шунинг учун Президентлик ҳокимияти жорий қилинса, диктатура бўлиши мумкин, деган фикрларга қўшилмайман. Президент қонун асосида иш юритади»[29] [30].

Андижон области, Маданият сайлов округидан сайланган депутат М.Эргашева Андижон вилоятининг 42 нафар депутати қорақалпоғистонлик депутатнинг таклифини қўллаб-қувватлашини билдирди[31]. Сурхондарё области, Октябрь сайлов округидан депутат В.Грабилин Узбекистон ССР Президенти лавозимини таъсис этиш билан боғлиқ қонун қабул қилинса, «Узбекистон мустақиллик ва давлатчиликнинг янги сифат поғонасига қадам қўяди. Ҳолбуки, Президентлик ғоясида энг асосий нарса шу. Ёлғон эмас, ҳақиқий давлатгина Президентлик сингари кучли ижроия ҳокимияти структурасини яратиш имконига эга»[32] эканини қайд этди. Бу билан, депутатнинг фикрича, Узбекистон «тўла ҳуқуқли давлат бўлади»[33].

Шунингдек, сўзга чиққанлардан — Жиззах области, Мирзачўл сайлов округидан сайланган депутат Б.Сериков «бизнинг жамиятимиз ҳам, давлатимиз ҳам ҳуқуқий давлат ва жамият бўлмоқчи»[34], деди. Шу боис республика олдида турган «масалаларнинг ҳаммасини тез вақтда қонуний ҳал қилиш вазифасини Узбекистон Президенти бажара олади»[35], деб депутатларни қонун лойиҳасидаги Конституцияга ўзгартиш киритиш билан боғлиқ таклифларни қўллаб- қувватлашга чақирди.

Тошкент шаҳар, Ойбек сайлов округидан сайланган депутат А.Ғуломмаҳмудов «Узбекистон ўз ҳуқуқини олиши керак», «Мен Узбекистонда Президент бўтишини жуда истайман ҳамда шу Президентлик лавозимига Ислом Абдуғаниевич кўрсатилишини жуда ҳам хоҳлаиман»1, деди.

Президентлик лавозими биз босиб ўтган тарихий тараккиётимизнинг энг юксак нуктаси деб хисоблашимиз мумкин.

Наманган области, Наманган сайлов округидан сайланган депутат Ҳ.Нишонов таъбири билан айтганда, «Ислом Абдуғаниевичнинг Узбекистон ССР Президенти этиб сайланиши республикамизнинг ҳозирда ижтимоий ҳаётида кучайиб бораётган иқтисодий тангликдан маданийлашган демократик йўл билан чиқиб кетиш учун асос яратади»[36] [37].

Сирдарё области, Оқолтин сайлов округидан сайланган депутат П.Қодиров зиёлилар номидан сўзга чиқиб, Узбекистонни кемага ўхшатди. «Бу кемада жаҳон уммонида 20 миллион тирик жон ҳаракатланиб боряпти. Бу кемани бир одам, халқнинг масъулиятини ўзига оладиган, шунга иқтидори етадиган, билими етадиган, виждони, имкони ва имони етадиган одам бошқариши керак. Бу кеманинг ёнида яна 14 та бошқа катта, улуғ кемалар, қардош жумҳуриятлар боряпти, улар билан яхши алоқа боғлаб, бир бутун мамлакат бўлиб, жаҳон миқёсида иш олиб боришимиз учун ҳам ана шундай бир доно Президент керак. Шунинг учун ҳам ҳозир таъсис этилаётган Президентлик лавозими биз босиб ўтган тарихий тарақкиётимизнинг энг юксак нуқтаси деб ҳисоблашимиз мумкин»[38].

Таниқли адиб Пиримқул Қодиров Биринчи Президент ҳуқуқи, унга бериладиган ҳокимият мумкин қадар тўлақонли бўлишига эришиш кераклигини таъкидлар экан, «Мен ҳам Президент лавозими таъсис этилишига тарафдорман ва биринчи Президент сифатида Ислом Абдуғаниевич Каримовга овоз бераман»[39], деди.

Наманган области, Поп сайлов округидан депутат Б.Ҳакимов ўзидан олдин сўзга чиққан депутатларнинг «Прокурор Президентга бўйсуниши керак» деган мазмундаги фикрларини маъқуллади. ў республика Прокурорини ҳам, область прокурорларини ҳам СССР Прокурори тайинлаши хусусида сўз юритиб, «Агар биз СССР Конституциясига тўғри келмайдиган қарор қабул қилсак, бизнинг қароримиз ўз-ўзидан кучга эга бўлмайди. Шунинг учун… бу масала юзасидан сессиямиз СССР Олий Советидан прокурорларни ўзи тайинлаш ваколатини сўраса»[40], деган таклифни билдирди.

Қонун лойиҳаси М.Иброҳимов билдирган фикр ва мулоҳазалари асосида қабул қилиш учун овозга қўйилиб, кўпчилик овоз билан қабул қилинди (қаршилар — 33 киши, бетарафлар — 2 киши).

И.А.Каримов сессия мажлисида билдирилаётган фикрларга ўз муносабатини баён этар экан, «Президент ким бўлишидан қатьи назар қонун бўйича ишлаши керак. Ҳокимият тўлақонли бўлсин деган фикрга юз фоиз қўшиламан. Шунинг учун Прокурор ҳам Узбекистон ССР ҳокимиятида муҳокама қилиниб, Олий Советда тасдиқланиши керак… Агар мени Президент этиб сайламоқчи бўлсангиз, мен эртага мамлакатга шарманда бўлишни хоҳламайман. Бунинг ҳаммаси тартиб-интизом билан бўлиши керак. Узбекистоннинг номини жанжал билан улуғлаб бўлмайди»1, дея таъкидлади.

Сирдарё области, Ленинград сайлов округидан сайланган депутат Қ.Синдоров Президент сайловига ўтиш таклифини бериб, шундай деди: «Узбекистон жумҳурияти ҳам чакана давлат эмас. 20 миллион халқи бор. Мана шу 20 миллион халққа аччиқни, чучукни тотган, узоқ-яқин йўлни босиб ўтган, чўлда ишлаган, заводда ишлаган, фойда нима, зарар нима, хамирнинг ичидан қилни ажрата оладиган ота керак. Бу кишининг номзодлари айтилди»[41] [42].

Шундан сўнг раислик қилувчи даставвал Президент номзоди альтернативасиз, яъни муқобилсиз бўлсин, деган таклифни овозга қўйди ва таклиф қабул қилинди (қаршилар — 2 киши, бетарафлар — йўқ). Сўнгра И.А.Каримовнинг номзоди Президентликка кўрсатилсин ҳамда яширин овозга қўйилсин, деган таклиф кўпчилик овоз билан маъқулланди (қаршилар — йўқ, бетарафлар — 2 киши).

Президент яширин овоз бериш йўли билан сайланишини ҳисобга олиб, депутатлар яширин овоз беришни ўтказувчи Узбекистон ССР Олий Советининг Саноқ комиссияси ҳайъатини 15 кишидан иборат таркибда сайлади.

Танаффусдан кейин Наманган области, Олмос сайлов округидан депутат, Саноқ комиссияси раиси этиб сайланган А.Носиров бўлиб ўтган яширин овоз бериш натижаларини маълум қилди. «Узбекистон ССР Президентини сайлаш бўйича яширин овоз бериш бюллетенига республика халқ депутати Каримов Ислом Абдуғаниевичнинг номзоди киритилган эди. Овоз бериш учун халқ депутатларига 456 бюллетень тарқатилди. Сайлов қутилари очилганда 453 бюллетень борлиги аниқланди. «Ҳақиқий эмас», деб топилган бюллетенлар йўқ. Берилган овозлар қуйидаги тартибда тақсимланган. ўртоқ Каримов Ислом Абдуғаниевични ёқлаб Узбекистон ССР халқ депутатларининг умумий сонига нисбатан 96,1 фоизи ёки яширин овоз беришда қатнашганларнинг 98,2 фоизи овоз берди»1.

Мамлакатнинг расмий номланиши, унинг хукукий хужжатларда мустахкамлаб кўйилиши мустакил давлат шаклланиши тарихини акс эттиради.

Шундай қилиб, Узбекистон тарихида илк марта Президент лавозими таъсис этилди. «Президент бошқарувини ҳаётнинг ўзи, қайта қуришнинг мантиқи, моҳияти, унинг мураккаб ва зиддиятли жараёнлари»[43] [44] тақозо этди. Узбекистон ССРнинг биринчи Президенти этиб И.А.Каримов сайланди.

Узбекистоннинг Биринчи Президенти қуйидагича қасамёд қабул қилди: «Узбекистон Совет Социалистик Республикаси Президенти лавозимида иш бошлар эканман, Узбекистон халқларига садоқат билан хизмат қилишга, гражданлар ҳуқуқ ва эркинликларига кафолат беришга, Узбекистон Конституциясига қатьиян риоя этишга, зиммамга юкланган юксак ва масъулиятли вазифаларни виждонан бажаришга қасамёд қиламан»[45].

И.А.Каримов депутатларга билдирилган юксак ишонч учун самимий миннатдорчилик бидцириб, Президентлик лавозимини энг аввало ўзбек халқи, Узбекистоннинг барча меҳнаткашлари, республикамизда яшовчи ҳамма миллат ва халқлар тақдири учун ўз зиммамга тушган улкан бурч ва жавобгарлик сифатида қабул қиламан, деди. «Ҳар бир гражданнинг конституцион ҳуқуқи ва эркинликларини, ресггубликамизнинг миллий ва ижтимоий жиҳатдан тобора тараққиётини таъминлаш йўлидаги катта масъулият деб тушунаман»[46].

Ислом Каримов 1990 йил 24 мартдаги қасамёд.
Ислом Каримов (1938-2016) — йирик давлат ва сиёсат арбоби, мустақил Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти, Конституция бош муаллифи ва ташаббускори, Ўзбекистон Қаҳрамони. 1990 йил 24 мартдаги қасамёд.

И.А.Каримов ўн иккинчи чақириқ Олий Советининг биринчи сессиясида нутқ сўзлади ва Узбекистон ССР Президенти сифатида амалга оширадиган асосий вазифалар ҳақида тўхталиб, қуйидаги бешта устувор йўналишга алоҳида эътибор қаратишини таъкидлади:

биринчи йўналиш: Узбекистон ССРнинг сиёсий мустақиллигини мустаҳкамлаш ва янада такомиллаштириш, уни янги ва ҳаётий мазмун билан бойитиш;

иккинчи йўналиш: Президент бошқарувининг муҳим вазифаларидан бири республиканинг иқтисодий мустақиллигини, ўзини ўзи идора қилишга ва ўзини ўзи пул билан таъминлашга ўтишини таъминлашдир;

учинчи йўналиш: меҳнаткашларнинг, аҳолининг ҳамма табақалари фаровонлигини ошириш, одамларнинг талаб-эҳтиёжларини қондириш, ижтимоий соҳани тез суръатлар билан ривожлантириш — республиканинг давлат ҳокимияти ва бошқарув органларидан, шахсан, Узбекистон ССР Президентидан доимий эътибор талаб қиладиган вазифадир;

тўртинчи йўналиш: Президент фаолиятининг, республика партия, совет, давлат ташкилотларининг муҳим вазифаларидан бири халқни маънавий юксалтириш, инсоннинг ахлоқий ва жисмоний такомилидир;

Мамлакатнинг расмий номланиши конституциялар билан бир каторда, кўпинча махсус хужжатларда хам мустахкамлаб кўйилган. Бунда давлатнинг номланиши факат хукукий тартибга солишгина бўлмасдан, шунингдек, хукукий таърифларда бир хил талкин этилади.

бешинчи йўналиш: юқорида қайд этилган вазифаларни фақат демократияни, ҳуқуққа асосланган давлат қурилишини ривожлантириб, тартиб ва интизомни мустаҳкамлаб ва ниҳоят, республиканинг миллий-ижтимоий тараққиёти йўлида барча соғлом кучларни бирлаштирибгина ҳал қилиш мумкин1.

Нутқ тугагач, раислик қилувчи Узбекистон ССР Олий Советининг И.А.Каримовни Узбекистон ССР Президенти этиб сайлаш тўғрисидаги қарори лойиҳасини овозга қўйди ва қарор бир овоздан қабул қилинди[47] [48].

Депутатларнинг топшириғига мувофиқ, биринчи сессия мажлислари оралиғида сессия президиуми Президент лавозимини таъсис этиш ҳамда Узбекистон ССР Конституциясига ўзгартишлар, қўшимчалар киритиш масаласини муҳокама қилиш чоғида деггутатлар билдирган ҳамма таклиф ва мулоҳазаларни кўриб чиқци. Сессиянинг 1990 йил 26 мартда бўлиб ўтган кейинги мажлисида ана шу масала юзасидан М.Иброҳимов сўзга чиқди.

У, жумладан, депутатларнинг таклифларига мувофиқ қонуннинг айрим модцаларига таҳририй тузатишлар киритилганини шундай изоҳлади: «Узбекистон Компартияси Марказий Комитети қонун чиқариш ташаббусига эга бўлиб, шу 6, 7, 49-моддаларнинг таҳририни алоҳида қилиб берган эди»[49] деб, қабул қилинган ана шу тузатишларга эътиборни қаратди.

Маълумки, Узбекистон Компартияси Марказий Комитети Пленуми қарори билан сессияга киритилган қонунчилик ташаббусига кўра, Асосий Қонуннинг юқорида кўрсатиб ўтилган учта моддаси биринчи сессияда қабул қилинган «Узбекистон ССР Президенти лавозимини таъсис этиш ҳамда Узбекистон ССР Конституцияси (Асосий Қонуни)га ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги Қонунда қуйидаги таҳрирда баён этилди:

«6-модда. Узбекистон Коммунистик партияси, бошка сиёсий партиялар, шунингдек касаба союз, ёшлар ва бошка жамоат ташкилотлари хамда оммавий харакатлар халк депутатлари Советларига сайланган ўз вакиллари оркали хамда бошка шаклларда совет давлати сиёсатини амалга оширишда, давлат ва жамоат ишларини бошкаришда катнашадилар.

7-модда. Узбекистон Коммунистик партияси, бошка сиёсий партиялар, жамоат ташкилотлари ва оммавий харакатлар ўз программалари ва уставларида кўзда тутилган вазифаларини бажарган вактларида Узбекистон ССР Конституцияси ва совет конунлари доирасида иш олиб борадилар.

 

Совет конституцион тузуми ва социалистик давлатнинг яхлитлигини зўрлик йўли билан ўзгартиришни, унинг хавфсизлигига путур етказишни, социал, миллий ва диний нифокни авж олдиришни максад килиб кўйган партиялар, ташкилотлар ва харакатларнинг тузилишига ва фаолият кўрсатишига йўл кўйилмайди.

49-модда. Узбекистон ССР гражданлари сиёсий партияларга, жамоат ташкилотларига уюшиш, сиёсий фаолликни ва ташаббускорликни ривожлантиришга, уларнинг хилма-хил манфаатларини кондиришга ёрдам берадиган оммавий харакатларда иштирок этиш хукукига эгадирлар.

Жамоат ташкилотлари ўзуставларидаги вазифаларни муваффакиятли бажаришлари учун шароитлар кафолати берилади»[L].

Англия Парламенти 1689 йилда қабул қилган Ҳуқуқлар тўғрисидаги билл.
Англия Парламенти 1689 йилда қабул қилган Ҳуқуқлар тўғрисидаги билл. Британия Конституциясининг асосий қисмларидан бири булмиш ушбу қонунчилик акти дунёда инсон ҳуқуқларини юридик жиҳатдан тасдиқлаган дастлабки ҳужжатлардандир.

Агар ана шу муҳим конституциявий ўзгартиришлар чуқурроқ таҳлил этилса:

биринчидан, узбекистон Коммунистик партияси ўзининг давлат соҳасидаги ҳамма ваколатларини ҳокимиятга, хусусан, Президентлик институтига қонун йўли билан ўтказганини, содда қилиб айтганда, ўзини ўзи фавқулодда якккаҳокимиятчилик имтиёзидан ихтиёрий равишда маҳрум этганини;

иккинчидан, узбекистонда кўппартиявийликнинг илк конституциявий- ҳуқуқий тамал тоши қўйилганини;

учинчидан, фуқаролик жамиятининг изчил ривожланиши ва жамоат ташкилотлари фаолиятининг давлат томонидан қўллаб-қувватланиши учун конституциявий кафолат яратилганини;

 

Эркин Воҳидов (1936-2016) - Ўзбекистон халқ шоири ва жамоат арбоби
Эркин Воҳидов (1936-2016) — Ўзбекистон халқ шоири ва жамоат арбоби; Ўзбекистон Қаҳрамони.

«Узбегим деб кенг жахонга Не учун мадх этмайин! ўзлигим билмокка даврим Берди имкон, ўзбегим».

Эркин ВОХ.ИДОВ

тўртинчидан, фуқаролик жамияти институтларининг давлат ва жамият олдидаги конституциявий масъулияти қатъий белгиланганини кўриш мумкин.

М.Иброҳимов ўз сўзида, шунингдек, 118-модданинг 2-бандига бир шахснинг ўзи сурункасига 2 муддатдан ортиқ Узбекистон ССР Президенти бўлиши мумкин эмаслиги, Президент фақат ана шу лавозимдагина иш ҳақи олади, деб аниқлик киритилганини ҳамда 1184-модданинг 5-бандига ҳам «Президент ички ва халқаро ҳаётнинг муҳим масалалари бўйича Олий Советни хабардор қилиб туриши» ҳақида аниқлик киритилганини айтди. Сўнгра «102-модданинг 21-бандидан Олий Совет Президентнинг фармонларини бекор қилиш ҳуқуқига эга эканлиги ҳақидаги сўзлар чиқариб ташланди… 1182-модда «Узбекистон ССР Президенти лавозимига номзодлар сони чекланмайди» деб ёзиб қўйилган эди. Айтилган таклифларда «Президентликка 2 тадан кам бўлмаган номзод кўрсатилсин», деб таъкидланган эди. Ҳуқуқшунослар, президиум

аъзолари билан маслаҳатлашиб, лойиҳада айтилган вариантни қолдиришни тўғри деб топдик…Узбекистон ССР Конституцияси (Асосий Қонуни)нинг кўпгина бўлимлари қайта ишланиши керак», дея қайд этди. «Агар сизлар қарши бўлмасангизлар, ана шу Қонунни қайта ишлаш учун комиссия тузишни Президиумга топширсак ва кейин сизларнинг мухокамангизга қўйсак. Сўнгра Конституцияни умумхалқ муҳокамасига қўйсак»1, деган таклифни билдирди.

М.Иброҳимовнинг маърузаси юзасидан депутатлар бир қатор саволлар бериб, қўшимча таклифлар билдирди. Хусусан, депутат Ж.Маматовнинг фикрича, «118-моддада9 Узбекистон ССР Президенти сайлангунга қадар ёки Президент муайян сабабларга кўра ўз ваколатини бажаришни давом эттира олмаса, унда Узбекистон ССРнинг янги Президенти сайлангунга қадар унинг ваколати Узбекистон ССР Олий Совети Раисига, иложи бўлмаган тақдирда эса Узбекистон ССР Министрлар Советининг Раисига ўтади, деб ёзиб қўйилган. Президент ваколати Узбекистон ССР Олий Совети Раиси ваколатига юқорида қайд қилинган ҳолатларга кўра маълум вақтда берилиши тушунарли. Лекин бу ваколатни Узбекистон ССР Министрлар Советининг Раисига топшириб қўйиш даражасигача олиб бормасдан Узбекистон ССР Олий Совети сессиясини, керак бўлса навбатдан ташқари сессиясини чақириб, бу масалани ҳал қи.чиш керак»[51] [52].

Президент И.А.Каримов сессия мажлислари давомида депутатларнинг айрим саволларига жавоб бериб, таклиф-мулоҳазаларига ўз муносабатини билдириб борган.

Хусусан, Адлия министри лавозимига Б.Олимжоновнинг номзоди кўриб чиқилаётганда депутатЭ.Воҳидов шундай саволни қўйган: «ўзбек фуқароларини шу ерда қилган жинояти учун, тасдиқланган ёки тасдикданмаган айби учун Москвада ёки бошқа республикаларда суд қилинишига қандоқ қарайсиз? Тўғрими шу?».

Шунда Президент И.А.Каримов айрим саволлар бевосита Адлия министрлигига тааллуқли эмаслигини эслатган ва Эркин Воҳидовнинг саволига тўғри жавоб — бу «Узбекистон жумҳурияти қачон мустақил бўлиши»га боғлиқ эканини таъкидлаб, жумладан, шундай деган: «…биз шу мустақилликка эришишимиз керак. Бу бир кунлик иш эмас. Агар Узбекистон мустақил бўлса, четдан келганлар одамларни суд қилмайди. Асосий саволларга шундай жавоб бериш керак. Жавоб шундай бўладики, Узбекистон ҳозирча мустақил эмас. Буни ҳозир ҳеч кимдан қўрқмасдан айтиш керак. Ҳозиргача бўлган номаъқулчилик шундан келиб чиқадики, биз номига мустақил-ку, аслида мустақил эмас… Баъзи бир бечора одамларнинг ёстиғини қуритмасдан, мана шу масалага адолат киритишга эришамиз…»[53] [54].

Бугунги кунда мамлакатнинг расмий номланиши, биринчи навбатда, ушбу давлатнинг Конституцияси ёки макоми бўйича унга мутаносиб конун хужжатида ўз ифодасини топади. Бунда мамлакат Конституцияси ёки унинг моддалари номланиши давлатнинг асосий сиёсий-ижтимоий хусусиятларини кайд этадиган ўзига хос «паспорт» вазифасини ўтайди.

Президент И.А.Каримов «ўз пайтида гапни кесиб гапириш, юракдаги гапни айтиш керак», деб ҳисоблаган, бинобарин, «Биз ҳуқуқий давлатга ўтмоқчимиз». Шу маънода, депутат Жўраевнинг гапи тўғри: «охирги беш-етти йилда ноинсофлик, қонунбузарлик, ўзбекларни камситиш, обрўини тушириш, оёқости қилиш каби гаплар бўлди. ўзбекларнинг урф-одатларига катта бир зарар, урф-одатларига зиён етказилганлиги ҳақидаги гапларга ҳам қўшиламан. Агар 6-7 йилда шундай гаплар бўлмаганда ўзбеклар ҳам шу гапни кўтармасди. Районларга, ҳамма жойларга биринчи шахс қилиб русларни қўйиш ақлли гап эмас. Узбекистонда албатга шу халқнинг ўғлонлари биринчи навбатда биринчи шахс бўлишлари керак»1.

Президент И.А.Каримов биринчи сессиянинг 1990 йил 29 март кечқурунида бўлиб ўтган саккизинчи мажлисида сўз олиб, 30 март куни Иттифоқ Президенти М.Г орбачёв қошида тузилган Федерация ҳайъатининг биринчи мажлисига таклиф этилганини маълум қилади. Депутатларга қарата, жумладан, шундай дейди: «мен иттифоқдош республикалардан биринчи Президент бўлганим учун менга қизиқиш катта бўлади, саволлар кўп бўлади. Мен сизларга ваъда бераманки, мен залда қасамёд қилаётган пайтда, суҳбатларда айтган ваъдалардан, ўзимиз танлаб ол ган йўлдан қайтмаймиз, деб сизларни ишонтириб айтмоқчиман… Мен халқимизнинг сиёсий даражаси уйғонганлигидан хурсандман. Шундай бўладиган бўлса, биз яна мақсадлар сари дадил илгари борамиз. Тўрт куннинг ичида тартиб, интизом ҳам, бир-биримизга ҳурматимиз ҳам бошқача бўлаяпти. Саволлар ҳам ҳаққоний, ҳаётий, бунга ҳеч ким хафа бўлиши керак эмас… Бугун кенгашимизда шундай тўғри масалаларнинг принципиал равишда халқ номидан қўйилишини тўғри, деб ўйлайман… Сизларни эшитиб, кўриб, дунёқарашда, гапиришда, масала қўйишда ҳеч кимдан кам эмаслигимизга ишондим. Бошқаларга ҳам сессияни шундай ўтказишимиз намуна бўлади, деган умидцаман»[55] [56].

Шу ўринда биринчи сессияда сайланганидан сўнг орадан уч кун ўтиб, яъни 1990 йил 27 мартда Биринчи Президентимиз матбуот конференцияси ўтказгани ва журналистларнингсаволларига жавоб қайтарганини эсга олиш лозим. Бундан ташқари, 1990 йил 18 апрелда Узбекистон ССР Президенти И.А.Каримов СССР Президенти М.Горбачёв раислигида ўтган СССР Федерация Кенгаши билан Президентлик кенгашининг қўшма мажлисида мамлакат иқтисодиётини бошқариб туриладиган бозор хўжалигига ўтказиш имкониятлари ва йўллари муҳокамасида сўзга чикди[57] [58].

Буларнинг барчаси, албатта, Узбекистоннинг Биринчи Президенти ўз фаолиятига тўлақонли равишда киришганидан далолат беради.

Мамлакатнинг номланиши давр рухига мувофик давлатнинг уч асосий таркиби — халк, худуд ва хокимият шаклига навбатма-навбат мурожаат килиш асосида шаклланган, деган хулоса чикариш мумкин.

Агар масалага «Президентнинг 100 куни» ақидасидан келиб чиққан ҳолда ёндашсак, Узбекистон Президенти 1990 йилнинг 24 мартидан — 2 июлигача бўлган қисқа даврда айнан қайси масалаларга бирламчи даражада эътибор қаратгани ойдинлашади. Хусусан, Президент И.А.Каримов 1990 йил 4 майда — «Кўп болали оналарга нафақа миқдорини кўпайтириш гўғрисида» ва «Наврўз умумхалқ байрамини ўтказиш якунлари тўғрисида», 7 майда — «Улуғ Ватан уруши ногиронларига, қатнашчиларига, байналмилалчи жангчиларга ва ҳалок бўлган ҳарбий хизматчиларнинг оилаларига совет халқининг улуғ Ватан урушидаги ғалабасининг 45 йиллиги байрам қилиниши муносабати билан қўшимча имтиёзлар бериштўғрисида», 11 майда — «Республика аҳоли шахсий хўжалигидаги моллар ва паррандаларни ем-хашак билан таъминлаш ҳамда уларда чорвачилик маҳсулотини кўпайтириш тўғрисида»ги фармонларга имзо чеккан1.

1990 йил июнь ойида ҳам аҳолини ижтимоий ҳимоя қилишга қаратилган ҳуқуқий-ташкилий фаолият изчил давом эттирилди. Жумладан, 2 июнда — «Бошланғич синф ўқитувчиларининг иш ҳақини ошириш тўғрисида» ва «Мусулмонларнинг Саудия Арабистонига ҳаж қилиши тўғрисида»ги фармонлар қабул қилинди. Айни пайтда республиканинг мустақил ички ва ташқи иқтисодий сиёсатини шакллантириш борасида ҳам қатъий қадамлар қўйилди. Масалан, 1990 йил 11 июнда Узбекистон ССР Министрлар Совети ҳузурида хомашё ва енгил саноат маҳсулотлари таъминоти ҳамда уларни сотиш бош бошқармаси — «Узглавлегснабсбь1т»ни ташкил этиш ҳақида, шунингдек, 12 июнда — «Узбекистон ССР Ташқи савдо ва хорижий мамлакатлар билан алоқалар давлат комитетини ташкил этиш тўғрисида»ги фармонлар қабул қилинди[59] [60].

Узбекистоннинг Биринчи Президенти аввало аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш ҳамда республиканинг иқтисодий мустақилликка ва бозор иқтисодиётига ўтиши масалаларига бу қадар жиддий эътибор қаратгани бежиз эмас эди, албатта. Бу фикрнинг тасдиғи учун ўша пайтда собиқ иттифоқ раҳбариятининг иттифоқдош республикалар ҳукуматлари ва халқларига бўлган муносабатини очиб берадиган биргина мисолни келтирамиз.

Гап шундаки, 1990 йилнинг 13 апрелида СССР Президенти М.Горбачёв билан СССР Министрлар Советининг раиси Н.Рижков Литва ССР Олий Совети ва Министрлар Советига «республика билан иқтисодий муносабатлар ўзгариши муқаррарлиги тўғрисида» пўписа билан хат йўллайди[61]. Литва ССР Министрлар Советининг раиси К.Прунскененинг жавоб телеграммаси собиқ итгифоқ раҳбариятини нафақат қаноатлантирмайди, балки қаттиқ қаҳрини келтиради. Оқибатда СССР ҳукумати, тарихий ҳужжатларда баён этилганидек, «Литва ССР раҳбарияти Литва гражданларини камситувчи гувоҳномалар жорий этишга, ССР Иттифоқи мулкига, шунингдек, СССРнинг умумий ҳарбий мажбурият тўғрисидаги Қонунининг амал қилишига тааллуқли қонунга зид ҳужжатларни бекор қилиш хусусида ҳеч қандай чора-тадбир кўрмаганлигини ҳисобга олиб, нефть етказиб беришни тўхтатиш, шунингдек, республикага табиий газ беришни турмуш ва коммунал эҳтиёжларни таъминлаш учун зарур бўлган миқцоргача қисқартириш тўғрисида кўрсатма берди»1.

Конституцияларда давлат таърифи, коида бўйича келтирилмайди, умуман, у конунчилик матнидан ўрин олиши шарт эмас.

Бошқача айтганда, собиқ иттифоқ ҳудудида юзага келган ана шундай мураккаб вазиятда реал ҳаётга таяниш, умумий, мавҳум ҳамда баландпарвоз сўзларга асосланиб эмас, балки конкрет шароит, реал имкониятларга амал қилиш алоҳида аҳамиятга эга эди. Энг муҳими, республиканинг оёқда маҳкам туриши, халқнинг ҳаёти имкон қадар яхшиланишига эришиш учун, авваламбор, бир дақиқани ҳам бой бермасдан иқтисодий масалаларни ҳал этиш талаб этилар эди. ўша даврда Президент И.А.Каримов таъкидлаганидек, «Биз учун асосий йўналиш, барча вазифаларни ҳал этиш калити — Узбекистоннинг реал сиёсий суверенитети ва иқтисодий мустақиллигини таъминлашдир»[62] [63].

Бу борада, шунингдек, Президент И.А.Каримовнинг «Узбекистон ССЖ Президенти Кенгашининг таркиби тўғрисида»ги фармони[64] асосида Президент Кенгашининг аъзолари қуйидаги таркибда тайинланганига эътибор қаратиш муҳим:

ВДАДИМИР ТўЙЧИЕВИЧ ОДИДОВ — Чкалов номли Тошкент авиация ишлаб чикариш бирлашмаси токарлар бригадасининг бошлиеи;

САРВАР ОЛИМЖОНОВИЧ АЗИМОВ — Узбекистон ССЖ Ташки ишлар вазири;

ТИМуР АРСЛОНОВИЧ ВАЛИЕВ — Узбекистон ССЖ Фанлар академияси Кибернетика институтининг бош илмий ходими;

ВЯЧЕСЛАВ МУХТОРОВИЧ КАМОЛОВ — Узбекистон ССЖ Ички ишлар вазири;

ТУЛЕПБЕРГЕН ҚАИПБЕРГЕНОВ — Коракалпоеистон МССЖ Ёзувчилар уюшмаси бошкарувининг раиси, Коракалпоеистон халк ёзувчиси;

шукурулло РАҲМАТОВИЧ МИРСАИДОВ — Узбекистон ССЖ Вазирлар кенгашининг Раиси;

АКМАЛ ХОЛМАТОВИЧ САИДОВ — Узбекистон ССЖ Ёшлар ташкилотлари кўмитасининг Раиси;

ЭРКИН САМАНДАРОВ — Хоразм вилояти партия комитетининг котиби, шоир, ССЖИ Ёзувчилар уюшмасининг аъзоси;

Шукрулло Юсупов (1921) - Ўзбекистон халқ шоири, ёзувчи ва драматург.
Шукрулло Юсупов (1921) — Ўзбекистон халқ шоири, ёзувчи ва драматург.

«Вужудимни тилиб тилка-тилка айлагил, виждонимни сотмайман, халк дардини жойладим дилга, ўлдир, ўлимдан хам кайтмайман».

Шукрулло Юсупов

ВИТАЛИЙ НИКОЛАЕВИЧ СИГЕДИН — В.И. Ленин номли Олмалик кон- металлургия комбинатининг директори;

БАХТИЁР СуЛТОНОВИЧ Х.АМИДОВ — Узбекистон ССЖ Вазирлар кенгаши Раисининг ўринбосари, Узбекистон ССЖ Давлат план кўмитасининг раиси;

Х.АЛИМА УММАТКУЛОВНА ХУДОЙБЕРДИЕВА — «Caodam» журналининг бош мухаррири;

БАХ.РОМЖОН МАХМУДОВИЧ ЭРГАШЕВ — Фареона вилояти Ленинград нохиясидаги Энгелъс номли жамоа хўжалиги раиси;

ШуКРуЛЛО ЮСУПОВ — Узбекистон ССЖ халк шоири, ССЖИ Ёзувчилар уюшмасининг аъзоси;

ЭРКИН юсупович юсупов — В.И.Ленин номли Тошкент давлат дорилфунунининг ректори.

Биринчи Президентимиз раислигида 1990 йил 1 октябрда бўлиб ўтган Президент Кенгашининг биринчи мажлисида аввало 1989 йил 24 мартда Узбекистон Олий Совети сессиясида халқ депутатлари Узбекистон Президентини сайлаган кундан бери Президент Кенгашини қандай таркибда шакллантириш ҳақида кўп ўйлангани ва фикр алмашилгани қайд этилди. И.А.Каримов Кенгаш аъзоларига мурожаат қилиб, «Президент Кенгаши тўғрисида, умуман, Президентлик ҳокимияти тўғрисида гаплашиб олсак»1, деди. «Кўпчилик Президентлик ҳокимиятидан, Президент лавозимидан кўп нарсани кутяпти, унга кўп умид боғлаяпти. Шунинг учун халққа Президент Кенгашини ташкил қилиш ҳақида икки оғиз фикрингизни билдирсангиз яхши бўларди»[65] [66].

Дастлаб Президент Кенгаши аъзоси, Узбекистон Халқ шоири Шукрулло сўз олиб, истиқболдаги вазифаларни рўёбга чиқаришда Кенгашнинг ҳар бир аъзоси ўзининг муносиб ҳиссасини қўшиши мамлакат равнақи ва халқ фаровонлигига олиб келишини қайд этган. «Бизда буни амалга ошириш учун ҳамма имконият бор. Биринчи имконият — ошкоралик, кўнгилдаги гапни айтиш, — деган Шукрулло. — Масалан, шахсан мен ўзим ёзувчи сифатида ўша биринчи шеърим:

деб, 39-йилда ёзган шеърим билан ижодимни бошлаганман. Менинг ҳаётда битта қонуним бор — халқни, миллатни, дўстликни, инсониятни тақозо этиш»[67].

Президент Кенгаши аъзоси, «Саодат» журналининг бош муҳаррири Ҳалима Худойбердиева олдинда турган улкан ишларга Кенгашнинг салоҳияти орқали кучли таъсир кўрсатиш зарурлиги ҳақида сўз юритган. «Бунинг натижасида

Ҳалима Худойбердиева (1947 йилда туғилган) - давлат ва жамоат арбоби; Ўзбекистон халқ шоири.
Ҳалима Худойбердиева (1947 йилда туғилган) — давлат ва жамоат арбоби; Ўзбекистон халқ шоири.

бизнинг меҳнаткаш, мўмин халқимизнинг бир кун бўлса-да тезроқ косаси оқарсин. Кенгашнинг асосий вазифаси шундан иборат бўлади, деб ўйлайман. Биз ҳозир бахт ҳақида гапираяпмиз, фикрлар ҳар хиллиги ҳақида гапираяпмиз. Бу кўп фикрлилик, демократия хусусидаги гаплар яхши, лекин ҳамма гапларда ҳам натижа бўлиши керак. Ҳар қандай баҳс натижаси билан ўлчаниши керак. Биз агар нуқул фикрлар ҳар хиллигининг орқасидан қувадиган бўлсак, натижада ҳеч нарса бўлмай қолиши мумкин. Фикрлар ҳар хиллигидан ўз мақсадимиз йўлида, яъни мана шу халқни эртанги куни яхшироқ бўлиши учун, ўнгдан ҳам, сўлдан ҳам, дўстдан ҳам, душмандан ҳам, назаримда, ҳаммадаги яхши фикрлар мақсадимиз йўлида хизмат қилиши керак»1, деган Ҳ.Худойбердиева.

ВАТАН БАЙРОҒИ

Юрт байрогин хар жойгамас, Кўнглингга эк. Кўксингни ўй. Иииов бергин, юмшатиб тур, Илдиз отсин, кўрсатсин бўй. То бу байрок, Ватан, нурлар Ич-ичингга кетсин кириб, Токи еаним — ватанхўрлар Ололмасинлар суеуриб. Шундай ўргат кулни, хонни, Учмас куш хам учар бўлсин. То байрокдан олдин жонни Бермок осон кечар бўлсин.

Халима ХУДОЙБЕРДИЕВА

И.А.Каримов Ҳ.Худойбердиева бу фикрларини «биринчи навбатда халқнинг севимли шоираси сифатида» айтаётганига эътибор қаратар экан, «ўйлайманки, Ҳалимахон, сиз хотин-қизлар дардини биринчи навбатда ифода қиладиган киши, хотин-қизларнинг Президент Кенгашидаги асосий вакили деб ҳисобласак, қарши бўлмайсизми?», деган масалани қўйган. Шунингдек, «соғлом фикр алмашиш бўлса-ю, кўпчиликнинг, халқимизнинг фикрини мана шу ерда ўртага қўйиб, ўзаро келишиб олиб, сиёсатни қўллаб-қувватлаб, умуман халқимизнинг дардини биринчи навбатга қўйиб ишласак, мен ўйлайманки, шунда халқимиз ҳам биздан рози бўлади. Шу нуқтаи назардан, майли танқид қилинг… жойларда бўлиб, хотин-қизларга суяниб, таяниб уларнинг фикрларини шу ёққа олиб келсангиз жуда олийжаноб иш қилардингиз»[68] [69], деган Биринчи Президентимиз.

АҚШ Конституцияси дунёдаги энг кичик ва энг баркарор Асосий Қонун хисобланади. Айни чоеда, шу мухтасар хужжат хам кулгили коидалардан холи эмас. Масалан, Алабама штатида пахта даласини филлар билан шудгор килиш такикланса, Аризонада туяларни овлашга изн берилмайди. Конституциянинг бу чекловларидан хеч бир америкалик жабр кўрмайди, негаки бу штатларда на фил, на туя бокилади.

Президент Кенгаши аъзоси, Узбекистон Ташқи ишлар вазири Сарвар Азимов Президентлик институтининг таъсис этилиши юртимиз ва халқимиз учун катта иш бўлганини айтган. Узбекистон Президенти ўтган қисқа даврда қабул қилган фармонларнинг моҳияти ва аҳамияти ҳақида тўхталар экан, С.Азимов «Президентлик ҳокимияти республикамиз учун, халқимиз учун катта иш қилди. Шу иш бошланганда ҳам бунга ишонч бор эди», деб эътироф этган. Айни чоғда, у одамлар орасида турли миш-мишларни тарқатувчилар, демагоглар ва гап ташиб юрувчилар ҳам борлигига эътибор қаратиш билан бирга, «лекин кўпчилик ҳақиқат томонида, ҳақгўйлик томонида»[70] [71] [72], деб қайд этган.

Бу фикр-мулоҳазаларга жавобан И.А.Каримов «Президент Кенгашининг аъзолари ҳаммаси бир фикрда бўлса» иш юришмаслиги, чунки битта одамнинг ҳамма нарсани билиши қийинлиги, у хато ҳам қилиши мумкин экани, «Президент деган одам ҳаммага қулоқ солиши керак» экани, Президент Кенгаши аъзоларининг асосий вазифаси ва бурчи эса ҳар қандай шароитда «ўзининг шахсий фикри»ни принципиал равишда охиригача олиб бориш ва «ўзининг позицияси»ни ҳимоя қилишдан иборатлигини уқтирган. «Барибир бир қарорга келамиз, лекин фикр алмашишда бир кун эмас, майли бир неча кун шу ерда тортишув бўлса ҳам унинг зарари йўғу, фойдаси бор. Мен шахсан шундай ўйлайман»1.

Президент Кенгаши аъзоси, Хоразм вилояти партия комитетининг котиби, шоир Эркин Самандаров маънавий қашшоқликка барҳам бериш ва миллатлараро муносабатларни яхшилаш масалалари ҳақида ўз фикр-мулоҳазаларини билдирган. «ўтмишда гуноҳ деган бир гап бор эди… Айрим ёшларимиз гуноҳнинг нима эканлигини яхши билмайди. Савоб деган ҳам бир гап бўлган. Ана шу савобни ҳам нима эканлигини айримларимиз яхши билмаймиз. Сув оқиб туради, ана шу сувга тупуриш гуноҳи азим дейилган. Сувга бир нарса ташласанг, одамнинг кўзи кўр бўлади, деган гаплар бўлган. Ҳақиқатдан ҳам бу халқимизнинг нақллари жуда катта аҳамиятга эга»[73] [74], деган Э.Самандаров.

Биринчи Президентимиз Президент Кенгашининг «яна бир Эркин исмли аъзосига», яъни Тошкент давлат дорилфунуни ректори Эркин Юсуповга сўз навбатини берар экан, шундай ҳазил-мутойиба қилган: «узбекистонда Эркинларни агар ҳисобга олсак, улар жуда кўп. Эрк(ин)ликка таслим бўлганимиз учун ҳаммамиз эркин, Эркин деб ном қўйганмиз»[75].

Академик Э.Юсупов ўз сўзини тарихий бир ривоят билан бошлаб, Президент Кенгашининг аҳамиятига «Маслаҳатли тўй тарқамас» деган халқ мақоли тимсолида мантиқий баҳо берган. «ўнинг фикрича, «Халк, ичига кўп бормасак, биз кўп нарсани йўқотиб қўямиз. Биз мана шунақа эркин фикр лашга энди ўрганяпмиз …келиб кўзимизни ҳам, қўлимизни ҳам боғлаб, дилимизни ҳам боғлаб қўйишди. Ҳеч нарса қилолмасдан жуда руҳий тушкунликка берилиб кетдик. Бу ҳам бир оғир давр бўлди… халқ алдагани бола яхши, дегандай, уларнинг алдашига ҳам кўнмай қолди. Мана ҳозир бизнинг бир-икки дадил қадамларимиз бўлганидан кейин халқ оқ қаерда — қора қаерда, анча билиб олди… Кенгаш аъзолари масъулиятни ҳис қилиб чуқур ёндашса… Президент Кенгаши аъзоларининг ҳуқуқлари белгилаб қўйилса… Президент Кенгашининг жуда мустақил фикри бўлиши керак… биз бир мансаб деб ёки бирор бир катта лавозим деб қабул қилмасдан, ҳаммамиз масъулият бўйнимизга тушган яна бир катта вазифа деб қабул қиладиган бўлсак, мен ўйлайманки, Президент  Кенгаши жумҳуриятимиздаги вазиятни яхшилашга ўзининг ҳиссасини қўшади»1.

И.А.Каримов Президент Кенгашининг яна бир аъзоси,Узбекистон Фанлар академияси Кибернетика институтининг бош илмий ходими Тимур Валиевга сўз берар экан, уни «Узбекистоннинг энг кўзга кўринган, фақат олим сифатида эмас, балки умуман ўзининг шахсий фикри, шахсий ёндашиши билан маълум бўлган инсон… Менга шунақа мустақил фикрли, объектив одамлар ёқади»[76] [77], деб таништирган эди.

Буюк Британия Конституциясининг энг кизик жихати шундаки, бу ерда Конституция деган аник ягона хукукий хужжатнинг ўзи мавжуд эмас. Шунчаки «конституциявий конунлар» ва «оддий конунлар» бор, холос.

Профессор Т.Валиев давлат раҳбарига ишончи учун миннатдорлик билдириб, айтилган фикрларга қўшилишини, яъни шу Кенгашда қанчалик кўп фикр бўлса, бу шунча катта бойлик эканини қайд этган. «Информатика қанча тўғри бўлса, унда биз берган қароримиз ҳам тўғри бўлади. Агар информатика нотўғри бўлса, унда биз бераётган қарор ҳам нотўғри бўлиши мумкин, анча хатоликка йўл қўйиб, кўп нарсани йўқотиш мумкин…Тўғри танқид керак, лекин ҳурмат билан танқид қилиш керак ва танқидни йўлга қўйиш керак»[78], деган у.

И.А.Каримов бу фикрларга қўшимча сифатида Узбекистонда кўп партиявийлик йўлга қўйилганининг муҳимлиги, аммо янги партиялар суст ривожланаётгани ҳақида тўхталиб, «Бирлик» деган халқ ҳаракатининг таркиби ҳақида, жумладан, шундай деган: «бу халқ ҳаракатида ҳар хил одамлар бор. Яхши ниятда, олий бир мақсадда юрган одамлар ҳам бор, тўполончилар ҳам бор, ўзини идора қила олмаган одамлар ҳам бор. Лекин, баъзилари — доҳийлик касали билан касалланган одамлар. Шу оқимнинг ўзида, шуҳратпарастлик касаллигига учраб, баъзи халқ ҳаракатини нотўғри йўлга буришга, тўғрироғи, ёшларни нотўғри йўлга буришга ҳаракат қиладиган одамлар ҳам бор. Лекин барибир ҳаётимиз олдинга кетади, уни ортга қайтариш мумкин эмас. Бизларда кўп партия пайдо бўлади… Президентга, Президент Кенгашига ким қайси партиядан таклиф берса, шу таклиф халқимизнинг ҳозирги мақсадига тўғри келадиган бўлса, нима учун бизлар қабул қилмаслигимиз керак»[79].

Шy ўринда Биринчи Президентимиз алоҳида таъкидлаган эдики, «Президентлик лавозими — бу идеология масаласи, мафкуравий масала ўз йўли билан, бизлар ҳал қиладиган масала эса, бунда бизлар асосан, шу бир вақт эски касалликка берилиб, олдин ким таклиф бераётганини аниқлаб, ундан кейин бу таклифга эътибор бериш, бу мутлақо нотўғри иш деб ҳисоблайман. …бизларда эски-эски бир касаллик бор. Кимдан таклиф тушмасин олдин минг ҳисобга оламиз, фикр юритамиз, агар бу одамнинг обрўси баланд бўлса, агар айтайлик, коммунистик партиянинг бир ҳалол ходимидан чиққан бўлса, унга албатта биринчи навбатда эътибор берамиз. Агар ишчи ёки… ҳар хил халқ ҳаракатларида, оқимларида қатнашиб юрган одам бўлса, албатга унинг фикрини кейинроқ сўраймиз. Йўқ, бу одамнинг фикри нотўғри деган қабилда иш юритиш маъқул эмас, демоқчиман»1.

Англия конунларининг еаройиб томонлари хакида сўз борганда, айтайлик, бу мамлакатда инсонга зарар келтиришдан кўра итга зиён етказганлик учун каттикрок жазо мавжудлиги, ёки бўлмаса, хоким (мэр) кайси жинсга мансуб эканидан катъи назар, унга факатгина «мэр жаноблари» деб мурожаат этиш шарт экани хакида эслатиш кифоя.

Шундан сўнг Йўлбошчимиз масаланинг ана шу томонларини ҳам ҳисобга олиб, «пахта майдонларида, пайкалларда қаҳрамонлик кўрсатаётган деҳқонлар номидан» Президент Кенгаши аъзолигига киритилган вакил, Фарғонадаги жамоа хўжаликларидан бирининг раиси Баҳромжон Эргашевга сўз берган.

Б.Эргашев қишлоқ хўжалиги ходими сифатида Биринчи Президентимизга мурожаат қилиб, жумладан: «Биз Сизнинг номингиздан чиқарилган фармонларни халққа тўғри тушунтириб боришимиз керак… қишлоқ халқига тинчлик керак, осойишталик, меҳнат керак… Ҳар қандай сиёсат айланиб бориб оддий маблағ билан ўлчанади. Кенгаш аъзолари шундан тўғри хулоса чиқаришлари керак. Биз Президентнинг обрўси учун курашишимиз керак»[80] [81], деган.

П.А.Каримов Москва ва Волгоградда ўтказилган митингларга доир Б.Эргашевнинг фикрларига муносабат билдирар экан, жумладан, шундай деган: «Узбекистон энди бутун иттифоқца кўзга кўринган бир катта жумҳурият… ўзбекисгондаги соғлом вазият Москвада ўтирган баъзи бир раҳбарларга ҳам, ўртоқпарга ҳам ёқмаяпти…Узбекистоннинг ўз ақли етарли, Узбекистоннинг ўзи ўз тақцирини ҳал қилишга қодир. Нимага керак экаи, Москвага бориб сизларда демократия илғор-у, устунлик қилаяпти-ю, мана демократия ўсиб кетаяпти-ю, Узбекистонда демократия йўқ, деган гаплар?» …демократияни, халқ учун қилинадитан ишларни одамларнинг ўзи айтсин. Ҳамма нарса солиштирганда, таққослаганда билинади. Россия бошқа бирон шаҳарининг кўринг аҳволини, у ерда эртага очарчилик бошланади. Майли, агар демократия шунга олиб келадиган бўлса, майли бориб ўргансин, лекин ўзбекисгонга олиб келмасин унақа демократияни, …шу демократияга берилиб, ўзимиз мағзига тушунмасдан агар шу ерда шу демократияни жорий қилмоқчи бўлсак, бу халқимизга маъқул бўлмайди. ўзимизнинг фикримизни бизлар ўзимиз эркин билдиришимиз керак, маспаҳат қилишимиз керак. Узбекистоннинг ўзи ўзининг йўлини танлаб олади, ўзи шу йўлдан қандай боришни бамаслаҳат олиб боради. Демократия Узбекистонда орқада қолаяпти, деган кишилар энди қаёққа боришни билмасдан турибди. Эртага эшикни очиб қўйсак, Америкага борадиганлар ҳам жуда кўп… ўзимизнинг ақлимизни ишлатишимиз керак. …ким кимдан ўрганиши ҳақида бизлар жуда тўғри фикр юритишимиз керак, яхши ўйлашимиз керак. Бизларга маслаҳат берадиган одамнинг ўзи ким? Бизларга яхши ниятда маслаҳат бераяптими, ёки айтайлик, Узбекистонни ҳозирги шароитда портлатиб юбориш мақсадида юрган одамлар маспаҳат бераягггими, шу томонини ҳам яхши ўйлашимиз керак… Ҳар хил фикрли одамлар бўлиши керак, лекин ўша ҳар хил фикрни гапираётган одамларнинг нияти нима? Ким ҳақ-у ким ноҳақ?.. Энди биз ёшларга сўз берайлик, ёшлар гапирсин. Саидов Акмални кўпчилик танийди. Акмалжон, сизга сўз»1.

Сайёрамиз тарихида илк бор Президентлик республикасига асос солинишида АКШнинг 1787 йилги Конституциясидан ўрин олган давлат хокимияти бўлиниши принципининг «тийиб туриш ва мувозанатда саклаш» еояси билан мужассамлашган юридик модели мустахкам хукукий пойдевор бўлган.

Президент Кенгашининг ўша мажлиси тафсилотлари ва таассуротлари, хусусан, Давлат раҳбари ҳузурида баён этилган фикр-мулоҳазалар Узбекистон ССЖ Ёшлар ташкилотлари қўмитасининг раиси бўлиб ишлаган ушбу китоб муаллифининг ён дафтарида ҳам, хотирасида ҳам муҳрланиб қолган бўлса-да, бу ўринда камина архив ҳужжатларига ҳавола қилиш билан кифояланаман.

ўшанда жумладан, шундай деганман: «Бугунги учрашувга чақирилишим — мен учун кутилмаган ҳол. Биринчидан, мени шундай мўътабар Кенгашга аъзоликка лозим топишликнинг ўзи жуда ҳам катта ишонч бўлса, иккинчидан катта масъулият юклайди. ўзбеқца бир гап бор: бир каттанинг гапига, бир кичикнинг гапига қулоқ сол. Шу нақлга риоя қилиб балки мени таклиф қилгандирсизлар, бунинг учун раҳмат. Иккинчидан, умуман Президент бошқаруви бизнинг жумҳуриятда жорий этилиши жуда катта тарихий воқеа, деб биламан. Сабаби шундаки, мен ҳуқуқшунос сифатида шуни таъкидламоқчиманки, жаҳонда федератив давлатларнинг субъекти бўлган давлатларнинг Президент бошқарувини жорий қилиши, бу биринчи маротаба бизнинг жумҳуриятимизда бўлди. Мен биламанки, бизларда Президентлик бошқаруви, Президентлик лавозими жорий этилишини Марказимизда ҳам салбий кутиб олдилар. Мен Комсомол XXI съездининг делегати сифатида ху.ппи шу саволни М.С.Горбачёвга берган эдим: сиз қандай қарайсиз? Жавобларида айтдиларки, салбий қарайман. Энди 15 та жумҳуриятда 15 та Президент бўлиши керакми, битта федератив давлатда битга бўлса бўлади-да, деган эдилар»[82] [83].

Сўнгра М.Горбачёвга ўшанда жавоб қайтаришнинг иложи бўлмаган, «Нима учун, масалан, бизнинг жумҳуриятимизда Президентлик бошқаруви бўлиши керак?», деган саволни Узбекистоннинг Биринчи Президенти ҳузурида шундай асослаб беришга ҳаракат қилганман, шунингдек, Президент Кенгаши ҳақидаги фикрларимни ҳам баён этганман:

«Биринчидан, бизнинг жумҳуриятда ҳам мамлакатдаги каби кўп йиллар давомида сўз билан иш бирлиги ўртасида номутаносиблик вужудга келди. Қабул қилинган қарорларимиз ва қонунларимизнинг ҳаммаси ҳам, лекин нотўгри эмас эди, тўғриси ҳам кўп эди. Аммо уларнинг ижросига келганда, ижроси ҳеч қачон тўла амалга ошмаган, охирига етмаган эди. Ҳозирги кунда Олий Совет томонидан ёки бошқа томонидан қабул қилинаётган (қонун ҳужжатлари) халқнинг фикрига етиб бориши ва ҳаётга татбиқ этилиши кераклиги Президент Кенгаши аъзоларининг биринчи асосий вазифаси, деб биламан.

Хиндистон Конституцияси дунёдаги энг йирик ва мураккаб Асосий Конундир. У 395 та модда, 12 та илова ва 500 та тузатишлардан иборат. Боз устига ушбу Конституция мамлакат фукароларининг барчаси хам тушуниши осон бўлмаган ўта оеир тилда битилган.

Иккинчидан, аъзолар халқнинг фикри-зикрини, халқнинг хоҳиш- иродасини давлатнинг энг юқори мансабдор шахси бўлган Президентга етказиши, шу билан биргаликда жумҳуриятимиз халқининг манфаатига мос келадиган қарорларни ишлаб чиқишда қатнашиши зарур. Бу ҳам, мана шу Кенгаш таъсис этилишининг ўзи ҳам, менимча,бизнинг кўп йиллик удумларимизга мос келадиган қадам, деб биламан. Нимага? Масалан, Эркин Юсупович таъкиддаб ўтдилар, «Маслаҳатли тўй тарқамас» деб, чунки ҳар бир киши бирорта иш қилишдан олдин ўзининг яқин дўстларини, қариндош-уруғларини маслаҳатга чақиради.ўртоқлар, мен мана шу ишни қилмоқчиман, сизлар нима дейсизлар, — дейди. Ҳамма қўлидан келган маслаҳатини, қўлидан келган ёрдамини беради. Президент Кенгаши ҳам, менинг фикримча, шундай бир тадбирлардан бўлиб, давлат бошлиғига амалий ёрдам беришдан иборат, деб ўйлайман. Ундан ташқари, бу ерда яна бир муҳим вазифа келиб чиқаяпти. Ҳозир бизлар ҳуқуқий давлат сари йўл олар эканмиз, ҳар бир қўяётган қадамимиз қонун асосида бўлиши керак. Қонунларни ижро этишда, уларни халққа етказиб беришда Президент Кенгаши аъзолари ҳар доим фаол иш қилишлари керак. Шу ерда амалий яна битта масала келиб чиқаяпти. Президент Кенгаши аъзоларининг ҳуқуқий бурчлари, ҳуқуқий ҳолати ҳали аниқ эмас. Менимча, энг биринчи қиладиган ишларимиздан бири — Президент Кенгаши ҳар бир аъзосининг ишлари нималардан иборат эканлигини аниқлаб олиш. Ҳар бир Кенгаш аъзоси ўзининг соҳасида, маслаҳатлар билан халқ орасида ҳаракат қилиши керак. Чунки кўп йиллар давомида давлатни бошқаришда биз мутахассисларнинг фикрига кўпинча эътибор бермай кедцик. Мана шу Кенгаш аъзоларининг ҳар бири ўз соҳасининг мутахассиси сифатида Президентимизга ёрдам бериши керак, унинг амалий ҳаракатларида иштирок этиши керак»[LXXXIV].

И.А.Каримов Президент Кенгаши бошқа аъзоларининг ҳам фикрларини эшитгач, мажлисни якунлаш асносида Латвиянинг премьер-министри Гаупманис Узбекистонда бўлиб, Тошкент ва Самарқанднинг бозору дўконларини кўргани ҳамда қишлоқ хўжалиги соҳасидаги ўзгаришлар билан танишганидан кейин Москвада, М.Горбачёв ўтказган Президент Кенгаши мажлиси минбарида туриб, Узбекистон демократия ва тараққиёт йўлидан «кўп бақирмасдан, чақирмасдан», Болтиқбўйи республикаларига нисбатан изчил илгарилаётганини ҳамманинг олдида эътироф этгани ҳақида сўзлаб, жумладан шундай деганди:

«Узбекистонда, дейди у киши, қайси соҳани олмасангиз, реал иш қилинаяпти». Мана, шахсий мулкка кенг йўл очиб беряпмиз. Бу ҳам демократия… Узбекистон нуқтаи назаридан қараб, халқ хўжалиги, ўзимизнинг бойлигимизни Узбекистон учун ишлатиш учун анча-мунча қарорлар қабул қилдик. Халқни, айтайлик, ночор-ногирон, хароб аҳволда яшайдиган одамларни боқиш, уларни бозорга ўтиш масаласида, вазиятда қўллаш борасида анча ишлар қилиняпти»1.

Ўзбекистон Конспгитуциясининг гоя ва нормаларида халкимизнинг кўп асрлик тарихий тажрибаси ва маънавий- маърифий кадриятлари хамда бой миллий-хукукий мероси акс эттирилгани унинг хаётийлигининг кафолатидир.

Шундан сўнг И.А.Каримов Президент Кенгаши олдида турган мақсад ва вазифаларга тўхталди. «Мақсадимиз аниқ — халқнинг ҳаётини кўтариш, халқнинг маданий савиясини кўтариш, халққа эркин ҳаёт ташкил қилиб бериш. Йўлни ўзимиз танлаб оляпмиз… Шу нуктаи назардан қараганда, қандай қилиб мана шу бозорга ўтгандан кейин, ҳозир камбағал, қийин ҳаёт кечириб юрган халқимизни асосан колхоз, совхозларда, қишлоқда яшаётган аҳолини қандай қилиб бўлмасин тўқ ва бут сакдаб котиш тадбирларини белгилаб олишимиз керак. Мана, (1990 йил) 29 октябрда бизлар Узбекистон Олий Советининг навбатдаги ёки фавкулодда сессиясини ўтказишни ўйлаб юрибмиз. Шу сессияда биринчи навбатда мана шу бозор иқтисодиётига ўтиш йўлида Ў збекистоннинг ўз дасгурини муҳокамага қўйиб, шу масалани кенг даражада му ҳокама қилиб, сўнг тасдикдаш тўғрисида ўйлаб юрибмиз. Пккинчи масала, ўртоқлар, Президент Кенгаши Узбекистонда ким қандай фикрда юрмасин, қандай оқимда қатнашмасин, агарки нияти пок бўлса, мақсади соғлом инсонларнинг бошини қовуштириши зарур. Агарки мана шу мен айтган гапларим маъқул бўлса, биргалашиб, енг шимариб ишни бошлайлик. ўчинчи масала шуки, бизда миллатлар кўп. Ҳозир миллатлараро кескинликлар масаласи мавжуд. Баъзи бир кимсалар борки, бир миллатни иккинчи бир миллатга қарама-қарши қўйиш, одамларга миллатига қараб баҳо бериш, тазйиқ ўтказиш билан шуғулланиб юрибди. Агар Президент Кенгашида шу масалаларга ҳам эътибор бермасак, Узбекистонда тинчлик бўлмайди. Бир-биримизга меҳр-мурувватли бўлсак, майли, ким қайси платформада бўлмасин, ким қайси сиёсатда бўлмасин, агар шу сиёсатчилар мақсади пок бўлса, улар албатта бир фикрга келишади, майли мен эртага социал-демократ бўламан. Ким қайси партияда бўлмасин, модомики Узбекистон тупроғида яшаётган эканмиз, шу ерда яшайдиган одамларнинг келажагини ўйлашимиз керак. Ҳар қайси оила, ҳар бир инсон ҳаёти тинч бўлсин. Осойишта муҳит — яхши ишларнинг асосий гаровидир. Президент Кенгаши масаласига қайтадиган бўлсак, мен ҳозир бидцирилган баъзи фикрларга 100 фоиз қўшиламан. Биринчи навбатда шу Президент Кенгаши нуфузини аникдаб олиш керак»[85] [86].

Шу тариқа Президент Кенгашининг дастлабки мажлиси якунида, биринчидан, Президент Кенгашининг ҳар бир аъзоси аниқ нимага жавобгар, унинг асосий мақсади нима, ҳуқуқлари қандай — шуларни белгилаб олиш, иккинчидан, Президент Кенгаши аъзолари ўртасидаги бурч ва вазифалар тақсимотини ишлаб чиқиш ва бу борадаги тегишли ҳужжатларни матбуотда эълон қилиш вазифаси Президент девонига юкланди. Президент Кенгаши аъзоларига бу ишларга ҳисса қўшиш тавсия этилди.

Юртдошларимиз тасаввурида Конституция миллий давлатчилигимизнинг бош рамзларидан биридир. Унинг гоялари хамда коидалари халкимизнинг кўп асрлик тажрибаси ва маънавий кадриятларини, бой тарихий хукукий меросини акс эттиради.

Шу муносабат билан ушбу китоб муаллифи Президент девонига 1990 йил 13 октябрда юборган хатида қуйидаги тўртта масалани Президент Кенгаши иш режасига киритишни таклиф этган:

  1. Президент Кенгашининг мақоми ва Узбекистон ССР Конституциясига ўзгартиришлар киритиш тўғрисида;
  2. Узбекистон ССР Президенти Фармонлари бажарилишининг бориши тўғрисида;
  3. Иттифоқ шартномаси ва унинг Узбекистон ССР томонидан имзоланиши шартлари тўғрисида;
  4. Узбекистон ССРда ёшларнинг ҳолати тўғрисида1.

Шунингдек, Президент Кенгашининг иккинчи мажлиси — 1990 йил 24 октябрда[87] [88], учинчи мажлиси — 1990 йил 28 ноябрда[89], тўртинчи мажлиси — 1991 йил 22 январда[90], бешинчи мажлиси — 1991 йил 27 февралда[91], олтинчи мажлиси — 1991 йил 27 мартда[92],еттинчи мажлиси — 1991 йил 29 апрелда[93], саккизинчи мажлиси — 1991 йил 26 июнда[94] ўтказилган.

 

Жумладан, Президент Кенгашининг 1991 йил 22 январда бўлиб ўтган

тўртинчи мажлисида Президент Кенгашининг 1991 йилнинг биринчи чораги бўйича иш режаси тасдиқланган бўлиб, унга қуйидаги 14 та масала киритилган[95].

Январь ойида:

  1. Ҳозирги вазият ҳақида. Фикр алмашиш ва тавсиялар тайёрлаш ҳақида (Президент Кенгаши аъзолари);
  2. Озиқ-овқат маҳсулотларига нарх жорий қилиш ва аҳолининг ижтимоий манфаатларини ҳимоя қилиш борасидаги ишнинг аҳволи (Б.Ҳамидов);
  3. Экологик кулфат маркази — Қорақалпоғистон МССЖни мувофиқ ҳуқуқий статусга эга бўлган алоҳида иқтисодий зона деб эълон қилиш ҳақида (Т.Қаипбергенов);
  4. Узбекистон ССЖ Президенти Кенгашининг 1991 йил январь-март ойлари иш режасини тасдиқлаш ҳақида.

Сўровда катнашганларнинг мутлак кўпчилиги (86,3 фоиз) фикрича, Асосий Конун нафакат бугунги давр талабларига жавоб беради, айни пайтда у истикболга хам мўлжаллангандир. Респондентларнинг комил ишонч билан таъкидлашларича, Конституциямиз коидалари мамлакатда боскичма-боскич, изчил амалга оширилаётган ижтимоий-иктисодий хамда сиёсий-хукукий ислохотларнинг ортга кайтмаслигини, мамлакатни тараккий топтириш ва модернизациялашда изчиллик хамда баркарорлик уйғунлигини кафолатлайди.

Февраль ойида:

Аҳолини озиқ-овқат билан таъминлаш ҳақида (Б.Ҳамидов);

‘Узбекистон ССЖ Ташқи ишлар вазирлигининг структураси ва унинг Узбекистон ССЖ ташқи алоқаларини мустаҳкамлаш ва кенгайтиришдаги ролини ошириш ҳақида (С.Азимов);

Жамоат ташкилотларининг ривожланиши, уларни рўйхатга олиш ва улар билан ўзаро муносабатлар ҳақида (Т.Валиев, Ш.Юсупов);

Маданий меросни, миллий урф-одатларни ўрганиш, муҳофаза ва тарғиб қилиш давлат дастури ҳақида. Тарихий ёдгорликларни тиклаш ва сақлаш учун маблағ манбаларидан бири бўлган туризмни ривожлантириш тўғрисида (Э.Самандаров; Б.Назаров);

Узбекистон кўрлар жамияти, Узбекистон карлар жамияти ишларининг аҳволи ва уларнинг моддий-техника базасини ривожлантиришга кўмаклашиш ҳақида (Э.Самандаров; Б.Ҳамидов).

Март ойида:

Узбекистон ССЖ янги Конституцияси лойиҳаси тўғрисида (А.Саидов);

Жумҳурият аҳолисининг меҳнатга лаёқатли қисмини иш билан тўлиқ ва унумли таъминлаш масалалари тўғрисида (Т.Валиев, Б.Ҳамидов);

«Бошланғич синф ўқитувчиларининг ойлик маошини ошириш тўғрисида» ва «Ҳамма типдаги мактаб ўқитувчиларига, болалар уйи тарбиячиларига қўшимча имтиёзлар, катта синф ўқитувчиларига ойлик маошини ошириш тўғрисида»ги Узбекистон ССЖ Президенти Фармонларининг бажарилиши ҳақида (Б.Назаров);

ўмумий таълим мактаблари ўқувчилари орасида тарбиявий ишнинг ҳолати ва уни яхшилаш чоралари ҳақида (Э.Юсупов);

Тошкент шаҳар ижроия қўмитасининг уй-жой тақсимлашда ҳамда турар- жой фондини фуқароларга шахсий мулк қилиб топширишда ижтимоий адолат

қонун-қоидаларига амал қилишни таъминлаш борасида олиб бораётган иши ҳақида (О.Адаманов, А.Асқаров).

Худди шу мажлисда Алишер Навоий таваллудининг 550 йиллиги муносабати билан 1991 йилни — Навоий йили деб эълон қилишга доир масала кўриб чиқилган ва тасдиқланган1.

Президент Кенгашининг 1991 йил 27 мартда бўлиб ўтган олтинчи мажлисида Президент Кенгашининг 1991 йилнинг иккинчи чораги бўйича иш режаси тасдикданган[96] [97]. Ушбу режадан 9 та масала жой олган.

«Ўзбекисшон Республикаси ўз худудида хам, мамлакат ташкарисида хам ўз фукароларининг хукукий химоясини кафолатлаши хакидаги конституциявий коиданинг ижросини сўзсиз таъминлашимиз шарт».

Шавкат МИРЗИЁЕВ, Ўзбекистон Республикаси Президенти

Апрель ойида:

«Бошланғич синф ўқитувчиларининг иш ҳақини ошириш тўғрисида» ва «Барча турдаги мактабларнинг ўқитувчилари, болалар уйларининг тарбиячиларига қўшимча имтиёзлар, юқори синф ўқитувчиларининг иш ҳақини ошириш тўғрисида»ги Узбекистон ССР Президентининг Фармонлари қандай бажарилаётгани ҳақида (Б.Назаров);

Уй-жойларни тақсимлашда ижтимоий адолат қоидаларига риоя этилишини ва уй-жой фондини фуқароларнинг шахсий мулки қилиб беришни таъминлаш юзасидан Тошкент шаҳар ижроия комитетининг иши тўғрисида (О.Адаманов, А.Асқаров).

«Наврўз» байрами олдидан афв якунлари ва ана шу ишни амалга ошришни янада такомиллаштириш тадбирлари тўғрисида (М.Маликов, Ҳ.Раҳмонқулов).

Май ойида:

Узбекистон ССР янги Конституциясининг лойиҳаси ҳақида (А.Саидов, Т.Алимов);

Ташқи алоқалар масалалари билан шуғулланувчи республика ташкилотларининг баъзи вазифалари тўғрисида (С.Азимов, Ф.Тешабоев);

Республикада экология вазиятини яхшилашга оид тадбирлар ҳақида (Т.Валиев, Ю.Шодиметов).

Июнь ойида:

Узбекистон халқ хўжалигини барқарорлаштириш ва бозор иқтисодиётига ўтиш қоидаларини амалга оширишнинг асосий йўналишлари тўғрисида (Б.Ҳамидов);

Ёш авлодга она тили ва бошқа тилларни ўқитишни тубдан яхшилаш; уларда кўптиллилик маданиятини тарбиялаш юзасидан Узбекистон ССР ўқув юртларида олиб борилаётган ишлар ҳақида (Э.Юсупов, Ш.Зиёмов);

Республикада жиноятчиликка қарши курашнинг аҳволи ҳамда қонунчилик ва ҳуқуқ-тартиботни мустаҳкамлаш тадбирлари тўғрисида (Б.Мустафоев, С.Мирсафоев).

Федор Достоевский (1821-1881) - рус ёзувчиси.
Федор Достоевский (1821-1881) — рус ёзувчиси.

Бу мажлисда, жумладан, «Узбекистоннинг тарихий ва маданий ёдгорликларини сақлаш, ўрганиш ва таъмирлаш ҳамда 2000 йилгача бўлган даврда республикада туризмни ривожлантириш концепциялари ва уйғун дастури»ни ишлаб чиқишга қарор қилинган1.

«Бизнинг Конституциямиз подшонинг халкка нисбатан ва халкнинг подшога нисбатан ўзаро мухаббатидир».

Фёдор ДОСТОЕВСКИЙ

ПрезидентКенгашининг1991 йил 29апрелда бўлиб ўтган егтинчи мажлисида кўрилган масалалар ҳақида фикр юритганда, хусусан, жазога ҳукм қилинган шахслар ҳужжатларини кўриб чиқиш ва Наврўз байрами шарафига уларни афв этиш комиссияси ишининг якунлари тўғрисидаги масала алоҳида эътиборга лойиқ эканини таъкидлаш лозим. Авваламбор, юртимизда ҳали Мустақиллик эълон қилинмаган ва янги Конституция қабул қилинмаган бир шароитда Биринчи Президентимиз ташаббуси билан халқимизнинг тарихий байрами қайта тикланиб, Наврўз муносабати билан айрим адашган юртдошларимизга нисбатан бундай ғамхўрлик ва инсонпарварлик кўрсатилгани жуда муҳимдир. Қолаверса, бу олийжаноб ишларнинг кўлами кенг экани диққатни тортади.

Хусусан, Узбекистон ССР Олий Кенгашининг 1991 йил 15 февралда қабул қилган баҳор байрами — Наврўз муносабати билан жиноят содир этганлиги учун жазога ҳукм қилинган, тўғри йўлга ўтиб олган ва бугунги кунда жамият учун ижтимоий хавф солмайдиган фуқароларнинг муайян тоифасини афв этиш тўғрисидаги қарорини ижро этиш учун Узбекистон ССР Президенти Фармойишига мувофиқ 13 кишидан иборат Ишчи комиссия тузилган. Республика судлари ҳукм қилган фуқароларнинг бир қисми жазони жумҳуриятдан ташқарида ўтаётганлиги муносабати билан РСФСРнингжазони ўташ жойларига тегишли ишлар учун СССР ва Узбекистон ССР халқ депутатлари бошчилигида жалб этилган ходимлардан иборат 20 та ишчи гуруҳ юборилган.

Ишчи гуруҳлар жазога ҳукм қилинганларнинг жами 4 минг 585 та шахсий ишини ўрганиб чиққан бўлиб, РСФСРдан келтирилган бундай ишлар 1 минг 739 тани ташкил этган. Комиссия ўзининг 9 та мажлисида жазога ҳукм қилинганларнинг 1 минг 354 та ҳужжатини афв этиш учун тақдим қилган. Иш давомида жазога ҳукм қилинганлардан 260 кишини афв этиш қарори қабул қилинган. Шу тариқа жами 1 минг 94 киши афв этилган бўлиб, шундан 549 киши жазодан бутунлай озод қилинган; 533 кишига нисбатан жазони ўташ мудцати камайтирилган; 3 киши меҳнатга мажбурий жалб этиш шарти билан шартли равишда озод қилинган; 9 киши етказилган моддий зарарни бундан буён тўлашдан бутунлай озод қилинган[98] [99].

Президент Кенгашининг 1991 йил 26 июнда бўлиб ўтган саккизинчи

 

мажлисида Президент Кенгашининг 1991 йилнинг август-сентябрь ойлари бўйича иш режаси тасдиқланган бўлиб, унга 4 та масала киритилган1.

Август ойида:

Республикада жиноятчиликка қарши курашнинг аҳволи ҳамда қонунчилик ва ҳуқуқ-тартиботни мустаҳкамлаш тадбирлари тўғрисида (Б.Мустафоев, В.Камолов, А.Мардиев);

Республикада экология вазиятини яхшилаш юзасидан Узбекистон ССР давлат табиатни муҳофаза қилиш комитети амалга ошираётган ишлар тўғрисида (Ю.Шодиметов, А.Ҳабибуллаев).

Сентябрь ойида:

Умумтаълим мактаблари ўқувчилари тарбиявий ишларининг аҳволи ва уни яхшилаш тадбирлари тўғрисида (Э.Юсупов, Б.Назаров);

Хизмат соҳасини давлат тасарруфидан чиқаришга ва хусусийлаштиришга тайёргарликнинг бориши тўғрисида (Б.Ҳамидов).

Президент Кенгашининг ушбу мажлисида, жумладан, «ўзбекисгон ССРнинг давлат тили тўғрисида»ги Қонунни рўёбга чиқариш юзасидан республика ўқув юртларида амалга оширилаётган ишларнинг йўлга қўйилишини муҳокама қилиб, Президент Кенгаши қуйидагиларни тавсия этган[100] [101]:

«1. Узбекистон ССР Президенти хузуридаги Вазирлар Махкамаси 1991 йилнинг охиригача:

  • Конунни рўёбга чикарувчи давлат комиссияси фаолиятини кучайтириш тадбирларини кабул килсин, Конун жойларда бажарилиши учун масъул бўлган бўлинмалар ва улар рахбарларининг ишини тахлил этсин, ана шу ишни зарур даражада назорат килишни таъминлаш учун зарур ташкилий чораларни амалга оширсин;
  • Республикарустилива адабиётипедагогика институтини Республикаўзбеква рус тиллари хамда адабиётлари педагогика институтига айлантириш тадбирларини амалга оширсин, унинг зиммасига дарслар бошка тилда ўкитиладиган мактабларда ўзбек тили ўкитувчиларини ва миллий мактабларда рус тили ўкитувчиларини, ўзбек тилидан рус тилига ва рус тилидан ўзбек тилига таржимон кадрларни, жимладан синхрон таржимонларни тайёрлаш вазифаси юклатилсин;
  • республиканинг барча турдаги ўкув юртларини ўзбек ва бошка тилларга оид

 

дастурлар, дарсликлар, методик кўлланмалар билан таъминлашга доир зарур чоралар кўрсин;

  • респўблика атамашунослик комитетидаги ишларнинг ахволи тўерисидаги масалини мухокама килсин, комитет рахбариятини мустахкамлаш, унинг фаолиятини тубдан яхшилаш чораларини кўрсин.
  1. Узбекистон ССР Адлия вазирлиги «Узбекистон ССРнинг давлат тили тўерисида»ги Конун ўз вактида бажарилишини таъминлашга доир маъмурий- конунчилик тадбирлари системасини ишлаб чиксин.
  2. Узбекистон ССР Халк таълими, Олий ва ўрта махсус таълим вазирликлари 1991 йилнинг охиригача:
  • олий ўкув юртлари ва техникумларида ўзбек тилини ўрганиш бўйича ўкитувчилар учун ташкил этилган тўгараклар ва курслар ишини такомиллаштирсинлар;
  • ўзбек тили ва бошка тилларни ўкитишда изчиллик ва тартибни таъминлаш максадида зарур ўкув-методик адабиётни ишлаб чикувчи бирлашган муаллифлар жамоаларини ташкил этсинлар;
  • ўзбек тили ва адабиёти ўкитувчиларини кайта тарбиялашни тубдан яхшилаш юзасидан зарур чоралар кўрсинлар;
  • республиканинг етакчи олий ўкувюртлари негизидаўзбек тили, Узбекистонда истикомат килувчи бошка халклар тиллари бўйича илмий-методик ва ўкув марказларини ташкил этсинлар;
  • республика педагогика олий ўкув юртларининг филология факулътетлари фаолиятини такомиллаштириш тўерисидаги масалани кўриб чиксинлар;
  • ўзбек халкининг маданий меросини ўрганувчи мактаблараро марказларни ташкил этиш хакидаги масалани мухокама килсинлар;
  • эхтиёжга асосланган холда дарслар киреиз, туркман, тожик, козок ва бошка тилларда ўкитиладиган мактаблар, синфлар сонини кўпайтириш тўерисидаги масалани кўриб чиксинлар.
  1. Оммавий ахборот воситалари давлат тили тўерисидаги Қонун кандай рўёбга чикарилаётганини, республикаважойлардаолибборилаётган амалий ишларни мунтазам ёритиб турсинлар, илеор тажрибани умумлаштирсинлар ва оммалаштирсинлар, мавжуд камчиликларни фош этсинлар ва уларга жиддий бахо берсинлар.
  2. Президент Кенгаши аъзоларига давлат тили тўерисидаги Конун кандай рўёбга чикарилаётганини ўрганишда иштирок этиш, бу масалада хокимият махаллий идораларига, муассасаларига, корхоналарига ёрдам бериш тавсия этилсин.
  3. Узбекистон ССР Президенти аппаратининг миллатлараро муносабатлар масалалари билан шуеулланувчи бўлими иттифок ва иттифок-республика карамоеидаги корхоналарнинг мехнат жамоаларида миллий эхтиёжларни кондиришга оид ишларнинг ахволини ўргансин, давлат тилини ўрганишда ана шу корхоналарнинг ходимларига ёрдам беришга доир ишларни ташкил этсин. Бу ишга республика вилоятларининг педагогика институтларида ишлаб турган мутахассис-ўкитувчилар жалб этилсин».

«Президент институтининг жорий этилиши — республикамиз учун суверенитет ва давлатчиликда принцип жихатдан янги боскичга ўтилишини билдиради. Чунки шунчаки эмас, балки хакикий давлатчилик хокимиятнинг бундай тузилмасини кўлга киритиш имкониятига эга».

И.А. КАРИМОВ, ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти

Ўн иккинчи чақириқ Узбекистон ССР Олий Советининг 1990 йил 24 мартда бўлиб ўтган биринчи сессиясида Узбекистон ССР Президенти лавозими жорий этилгани ва ушбу сессияда И.А.Каримовнинг Узбекистон ССРнинг Биринчи Президенти этиб сайлангани муносабати билан Биринчи Президентимиз номига хориж ва мамлакатимиз фуқароларидан кўплаб табрикномалар келган. Хусусан, АҚШнинг СССРдаги элчиси Жек Ф.Мэтлок1, Қувайт давлатининг СССРдаги элчиси Абдулмоҳсин Юсеф ал-Дуэйдж-, Вьетнамнинг СССРдаги элчиси Нгуен Мань Кам1, Ҳиндистоннинг Тошкентдаги Бош консули Йогендра Кумар[102] [103] [104] [105] [106] [107], бош қароргоҳи Лозаннада жойлашган «Фриза» фирмаси Президенти Альдо Ревалини ва директори Селим Бензаки’, шунингдек, ўзФА академиги О.Акрамхўжаев1’, Тошкент шаҳридаги «Қурилиш» маҳалласи фаоллари номидан А.Ғофирхўжаев[108], Фарғона вилоятининг Юқори Янгиқўрғон қишлоғидан А.Аҳмедов[109] Узбекистон Президентига табрик хатлари йўллаган.

Шу тариқа Президентлик институтининг жорий этилиши Биринчи Президентимиз томонидан Узбекистоннинг давлат суверенитети ва мусгақиллигига эришиш йўлида қўйилган нафақат тарихий қадам, балки чинакам сиёсий ва маънавий жасорат намунаси бўдци[110]. Энг муҳими, «Президент институтининг жорий этилиши — республикамиз учун суверенитет ва давлатчиликда принцип жиҳатдан янги босқичга ўтилишини билдиради. Чунки шунчаки эмас, балки ҳақиқий давлатчилик ҳокимиятнинг бундай тузилмасини қўлга киритиш имкониятига эга»[111].

Узбекистонда Президентлик институтининг жорий этилиши:

биринчидан, 1917 йилги октябрь тўнтаришидан буён ўтган вақт ичида Совет Иттифоқи, хусусан, Узбекистон ССР сиёсий тузумида амалга оширилган энг катта ва туб ўзгариш бўлиб, реал давлат ҳокимиятини партия аппарати эмас, балки мустақил давлат бошлиғи ва нуфузли парламент бошқаришига ўтилиши, ўз навбатида, республикамиз истиқлолга эришишидан қарийб 1,5 йил олдин конституциявий-ҳуқуқий давлатга айлана бошлаганини кўрсатади;

иккинчидан, бу Узбекистон қайта қуришнинг илгари силжиши учун кучли Президентлик ҳокимияти зарурлиги концепциясига асосланган ҳолда, ўша қалтис ва мураккаб даврга хос бўлган сиёсий ислоҳотлар жараёнида ўз вақтида қабул қилган ўта муҳим ва матонатли қарор ҳисобланади;

учинчидан, республика олдида турган иқтисодий қийинчиликларни ва миллатлараро муносабатлар муаммоларини бартараф этиши ҳамда туб ислоҳотлар йўлида дадил ҳамда мустақил одимлаши учун ҳам бу энг қулай ва оқилона йўл эди;

тўрти нчидан, Президент ҳокимиятининг қудратли идора усулига ўтилиши натижасида демократик ҳуқуқий давлат ва кўппартиявийликка асосланган адолатли фуқаролик жамиятининг тамал тоши қўйилгани баробарида, кейинчалик ижтимоий ҳимояланган бозор иқтисодиёти тизимини ривожлантиришнинг дастлабки конституциявий ислоҳоти амалга оширилди.

Шундай қилиб, И.А.Каримов ташаббуси билан Олий Кенгашнинг биринчи сессиясида Узбекистон Президенти лавозимининг таъсис этилиши ва ҳу қу қий мақомининг белгилаб берилиши — бу конституциявий ислоҳотлар йўлидаги дастлабки ва йирик қадамдир.

Использованная литература:

[1] Ўзбекистон Республикасининг «Давлаг тили гўғрисидамги конуии // Ўзбекистон Республикаси Олий Совети Ахборотномаси, 1989, 26-28-сон, 453-модда.

[2] Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. — Т.: «Ўзбекистон», 2016. — 4-5-бетлар.

[3] Ўзбекистонда Президент институтининг жорий этилиши гўғрисида // Каримов И.А. Ўзбекистон му- стакилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 147-148-бетлар; Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1990 йил 24-31 март кунлари бўлиб ўтган I сессияси материаллари. Фонд- Р-2454, Рўйхат- №6 пр, Саклаш бирлиги -7086,- В. 28-44.

[4] Ўзбекистон Республикаси Президенги Ислом Каримов фаолияти хроникаси: Китоб 1: 1989-2012 ииллар. — Т.: «Ўзбекистон», 2013. — 9-бет; Ўзбскисгон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн пккинчи чакирик Ўзбе- кистон Рсспубликаси Олий Советининг 1990 йил 24-31 март кунлари бўлиб ўтган I сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7086, — В. 50.

[5] СССРнииг биринчи Президенти қасамёд қилди // Совет Ўзбекисгони, 1990 йил 16 март; Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Халқ депутатлари съезди ва СССР Олий Совешнинг Ахборотномаси. 12.03.1990. — № 12. — 241-бст.

[6] Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришнш остонасида. — Т.: «Ўзбекистои», 2011. — 149-бет.

[7] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақирик ЎзССР Олий Совети l ссссия- сипинг стенографик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7095, — 241 листах.

[8] Ўзбскистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совсти I сессия- сииинг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7095, — В. 19.

[9] Ўзбскистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совши I ссссия- сннииг стснографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7095, — В. 21 -25.

[10] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекишон Республикаси Олий Совстининг 1990 йил 24-31 март кунлари бўлиб ўгган 1 сессияси материаллари. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Саклаш бирлиги — 7086, — В. 4-6.

[11] Узбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети 1 сессия- сининг стенофафиқ ҳисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7095, — В. 22-25.

[12] Узбекистон ССР Олий Совети Мандат комиссиясининг раиси лспутат Ш.М. Мирзиёев локлали / Ўзбс- кистон Рсспубликаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессиясининг стеногра- фик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В. 22-25.

[13] Ўзбекистон Респубдикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сесси- ясининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Саклаш бирлиги —7095, — В. 18-38. Каранг: А.Х. Саидов. Эзгуликнинг «Кудратли тўлқинли: ўз ҳаётини халқ хизматига бағишлаган инсонлар хотираси абайдир// Даракчи. 2017, 11 май.

[14] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн пккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик ҳисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7095, — В. 31.

[15] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакирик ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В. 31-32; Ўзбекистон ССР Олий Советининг мажлислари. Биринчи сессия, 1990 йил 24-31 март: стенографик ҳисобот. — Т.: «Ўзбекистон», 1991—14-бет.

[16] Ўзбекистон ССР Олий Советининг мажлислари. Биринчи сессия, 1990 йил 24-31 март: стенографик ҳи- собот. — Т.: «Ўзбекистон», 1991. — 15-бет; Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақирик ЎзССР Олий Совети I сессиясининг стенографик ҳисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.32.

[17] Ўзбекистон ССР Олий Советининг мажлислари. Биринчи сессия, 1990 йил 24-31 март: стенографик хи- собот. — Т.: «Ўзбекистон», 1991. — 15-бет; Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессиясининг стенографик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095,-В.32.

[18] Ўзбекистон ССР Олий Советининг мажлислари. Бириичи сессия, 1990 йил 24-31 март: стенографик хи- собот. — Т.: «Ўзбекистон», 1991. — 15-бег, Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессиясининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.32-33.

[19] Ўзбекистои Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақирик ЎзССР Олий Совети 1 сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.32-33.

[20] Ўзбскистоп Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккиичи чакирик ЎзССР Олий Совети I сессия- сипипг стсиографик хисобоги. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В..39-45.

[21] Ўзбекистоп Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўп иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- синиш стспофафик хисоботи. Фоид — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.39-45.

[22] Ўзбскистоп Рсспубликаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккиичи чақириқ Ў jCCP Олии Совети I сессия- сининг стсиографик хисоботи. Фопд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.39-45.

[23] Ўзбскнсгоп Рсспубликаси Марказий Давлат архиви. Ўн пккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совсти I сессия- сишшг стснографик хисоботи. Фонд • Р 2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бпрлиги —7095, — В.39-45.

[24] Ўзбскистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўи иккинчи чакириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сииинг стеширафпк хисобоги. Фопд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.39-45.

[25] Ўзбскистои Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўи иккипчи чакириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сипипг стеширафик хисобогп. Фопл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.39-45.

.3 Ўзбскистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўи иккинчи чақирик ЎзС.СР Олий Совети I сессия- сиппнг стеширафик хисоботи. Фоил — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.39-45.

[27] Ўзбекистоп Рссиубликаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сипипг стеширафик ҳисоботи. Фоил — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Саклаш бирлиги -7095, — В.39-45.

[28] Ўзбскистоп Рсспубликаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- ciiiinin стсширафик хисоботи. Фопл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.39-45.

[29] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.45-47.

[30] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совсти I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.45-47.

[31] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.47-48.

[32] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.48-49.

[33] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.48-49.

[34] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакирик ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик ҳисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.49-50.

[35] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакирик ЎзССР Олий Совети I ссссия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.49-50.

[36] Ўзбекистон Ресгтубликаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.50-51.

[37] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.52-53.

[38] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақирик ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.53-54.

[39] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакирик ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.53-54.

[40] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакирик ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — Ne 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.57.

[41] Ўзбскистон Республикаси Марказий Давлаг архиви. Ўп иккиичи чақириқ ЎзССР Олий Совсти 1 сессия- сипипг стспофафик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.58-59.

[42] Ўзбскистои Рсспубликасп Марказий Давлат архиви. Ўн иккиичп чакирик ЎзССР Олий Совети I сессия- синиш стеиографик хисоботи. Фонл — Р 2454, Рўйхаг — № 6 пр, Саклаш бирлиги —7095, — В.64.

[43] Ўзбекисгон Респубдикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик ҳисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.67-68.

[44] Ўзбекисгон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чяқириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хлсоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.69-80.

[45] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совеги 1 сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В.69.

[46] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақирик ЎзССР Олий Совети I сессия- сининг стенографик хисоботи. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В.69-80.

[47] Ўзбекисгон Рсспубликаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ УзССР Олий Совети I сессия- сининг сгенографик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7095, — В. 69-80.

[48] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I ссссия- синиш стено!рафик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат- № 6 пр, Сақлаш бирлиги -7095, — В. 80-81.

[49] Ўзбекисгон Республикаси Марказий Давлаг архиви. Ўн иккинчи чақириқ ЎзССР Олий Совети I сессия- синиш стспографик хисоботи. Фоил — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7095, — В. 87-88.

[L] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккпнчи чақириқ ЎзССР Олий Совети 1 сессия- сииинг стенографик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Саклаш бирлиги — 7097, — В. 213; Ўзбекистои Совет Социалистик Республикасининг «Ўзбекистон ССР Презиленти лавозимини таъсис этиш хамла Узбекпстон ССР Конституиияси (Асосий Қонуни)га ўзгартиш ва кўшимчалар киритиш тўгрисида»ги Қонуии // Ўзбекистоп ССР Олий Советининг мажлислари. Биринчи сессия, 1990 йил 24-31 марп степографик хисобот. — Т.: «Ўзбекистон», 1991. — 424-бет.

[51] Ўзбскистоп Рсспубликаси Марказин Давлат архнвп. Ўп иккпнчи чакириқ ЎзССР Олий Совсгп I ссссия- СН1ППП’ стснографпк хпсоботп. Фопл — Р-2454, Рўнхат — № 6 пр, Сақлаш бнрлиги —7095, — В.87-88.

[52] Ўзбскистои Рсспублпкаси Марказпй Давлат архивн. Ўн пккннчи чакирнқ ЎзССР Олий Совети 1 сссспя- спнинг стснографик хисобоги. Фоид — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бпрлигп -7095, — В. 89.

[53] Ўзбскисгоп Рсспубликасп Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакирик ЎзССР Олий Советн 1 сессия-

сипинг стспографик ҳисоботи. Фопл Р 2454, Рўпхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги —7096, — В. 14-16.

[55] Ўзбекистон Республикаси Марказий Данлат архиви. Ўи иккиичи чакирик ЎзССР Олий Советп 1 сссспя- сииииг стснофафик хпсоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бпрлпги —7096, — В. 14-16.

[56] Ўзбекисгон Республикасн Марказий Давлат архиви. Ўп иккипчи чакирик ЎзССР Олпй Совети 1 сссспя- сииипг стспографик хисоботи. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Саклаш бирлиги -7096, — В. 82-83.

[57] Ўзбскисгон Республикаси Президентн Ислом Каримов фаолияти хроникаси: Китоб 1: 1989-2012 йиллар.

— Т.: «Ўзбекисгои», 2013. — 9-бет.

[59] Ўзбскистои Рсспублпкасп Презиленти Ислом Каримов фаолияти хроникаси: Китоб 1: 1989-2012 йиллар. — Т.: «Ўзбекистоп», 2013. — 9-10-бетлар.

[60] Ўзбекистои Рсспубликаси Президенти Ислом Каримов фаолияти хроникаси: Китоб 1: 1989-2012 йиллар. — Т.: «Ўзбскистои», 2013. — 10-бет.

[61] Ўзбекистои Республикасн Марказий Давлат архиви. Халк лепутатлари сьезли ва СССР Олии Советииинг Лхборотпомаси. 27.04.1990. — № 17. — 354-355-бстлар.

[62] TACC ахбороти // Совет Ўзбекистони, 1990 йил 21 апрель.

[63] Каримов И.А. Ўзбскистоннинг иқгисолий мустақиллиги хусусида / Каримов И.А. Ўзбекистон мустақил- ликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 234-бет.

[64] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси Олий Советииинг Веломостлари. 1990 йил 30 декабрь. № 34-36. — В. 110-111.

[65] Узбекистоп Республикаси Презиленти девоин архпви. И.А.Каримов бошкаргаи Презпдепт Кенгаиш маж- лисларишшг степограмма ёзувларп. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фопд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги -№91,-В.2.

[66] Узбекистон Республикаси Президеити девони архиви. И.А.Каримов бошкаргаи Президент Кенгаши маж- лисларшшпг стснограмма ёзувларп. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги -№91,-В.4.

[67] Ўзбскистон Республикаси Президенти девонп архиви. И.А.Каримов бошқарган Презпдент Кенгаши маж- лисларииппг степограмма сзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фопл — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги —№91,- В.4.

[68] Ўзбскистоп Республикаси Президспти лсноип архинп. И.Л.Каримов бошкар^ан Презпдспт Кснгашп маж- лисларшшш стсио|рамма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь- 28 поябрь. Фопд- №975, Рўйхат-№ 19, Сақлаш бпрлпги -№91,-11.6-7.

[69] Ўзбскистои Рсспубликаси Прсзидспти дсноии архшш. 1КЛ.Каримон бошқарган Прсзидснт Кенгашн маж- лисларшшш стсио1ра.мма ёзунлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бнрлиги -№91,-11.7

[70] Ўзбскистои Рссиубликаси Прсзилснти лсвоии архшш. I 1.Л.Каримов бошкаргап Презпдепт Кепгашп маж-

лислариииш стсио1рам.ма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд- №975, Рўпхат-№ 19, Сақлаш бирлпгп

-№91, -11.9

[73] Ўзбекистон Республикаси Президенти девоии архиви. И.А.Каримов бошқарган Президент Кеигаши маж лисларииинг сгенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 окгябрь — 28 ноябрь. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги -№91,-В.1О.

[74] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. И.А.Каримов бошқарган Президент Кенгаши маж- лисларининг стенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь- 28 ноябрь. Фонд — №975, Рўйхат —№ 19, Сақлаш бирлиги — №91, — В.10-11.

[75] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. И.А.Каримов бошқарган Президент Кенгаши маж- лисларининг стенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№91,-B.ll.

[76] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. И.А.Каримов бошқарган Президент Кенгаши маж- лисларининг стенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 окгябрь — 28 ноябрь. Фонд- №975, Рўйхат- № 19, Сақлаш бирлиги — №91, — В.12-14.

[77] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. И.А.Каримов бошкарган Президент Кенгаши маж- лисларининг сгенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги -№91,-В.14.

[78] Ўзбекистон Рсспубликаси Президенти девони архиви. И.А.Каримов бошқарган Президент Кепгаши маж- лисларининг стснограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд — №975, Рўйхат- № 19, Сақлаш бирлиги — №91,-В.15.

[79] Ўзбекисгои Рсспубликаси Президсши дсвони архиви. И.А.Каримов бошқарган Президент Кенгаши маж- лисларининг сгенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 окгябрь — 28 ноябрь. Фонд— №975, Рўйхат— № 19, Сақлаш бирлиги -№91,-В.15.

[80] Узбекпстоп Рсспублпкаси Президснтп девонп архпвн. Н.А.Карпмов бошкаргап Презпдепт Кенгашп маж- лисларишшг стспограмма ёзувлари. 1990 йпл 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонл — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бпрлиги -№91,- В.16.

[81] Ўзбскпстоп Рсспубликасп Прсзпдсптп девоип архшш. I ЕЛ.Карпмов бошқаргап 11резидент Кеигашп маж- лпсларшпшг стспограмма сзувлари. 1990 йпл 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонл — № 975, Рўйхат- № 19, Сақлаш бирлиги -№91,-В.17.

[82] Ўзбекистол Рсспубликаси Презилснти левопи ярхиви. И.Л.Кяримов бошкаргап Прсзндспт Кснгашп маж- лисларинипг стенофя.мма сзувляри. 1990 яил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фопд — №975, Рўйхат- № 19, Сакляш бирлш и -№91, — В.17-19.

[83] Узбекистон Республикаси 11рсзидспти лсвони архнви. И.Л.Карнмов бошкарган Прсзилспт Keinainn мяж- лислярининг стснограмма ёзувляри. 1990 йил 1 октябрь — 28 поябрь. Фонд — №975, Рўпхят —№ 19, С.аклаш бпрлиги —№91, —В.20.

[LXXXIV] Ўзбскистоп Рсспубликаси Президснти девони архиви. И.Л.Каримои бошқарган Президент Кенгаши маж- лисларинииг стснограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд — № 975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№91,-В. 20-22.

[85] Узбекистон Республикаси Президенти девони архиви. И.Л.Каримов бошқарган Прсзплепт Кспгашн маж- лисларининг стенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 иоябрь. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бнрлигп -№91,-В.26.

[86] Узбскистон Республикаси Президснти дсвопи архиви. И.Л.Карнмов бошқаргап Прсзидепт Кснгаши маж- лисларининг стснограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 иоябрь. Фонд — № 975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлнги -№91,-В. 26-27.

[87] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. 1990 йил 1 октябрдаги Ўзбекистон Совет Социали- стик Жумхурияти Президент Кенгаши мажлисининг 1-протоколи; Ўзбекистон ССР Презндент Кенгаши биринчи мажлисининг стенографик ёзуви; Президент Кенгаши мажлисларида кўриб чиқилиши учун киритилган Президент Кенгаши аъзоларининг таклифлари. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги — Ke74, — В.71.

[88] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. И.А.Каримов бошқарган Президент Кенгаши мажлисларининг стенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд — Ke 975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги —№ 91, — В.ЗО.

[89] Ўзбекистон Республикаси Президегпм девони архиви. И.А.Каримов бошкарган Президент Кенгаши мажлисла- рининг сгенограмма ёзувлари. 1990 йил 1 октябрь — 28 ноябрь. Фонд-№975,Рўйхат—№ 19, Сақлашбирлиги-№91,-В.49.

[90] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 22 январдаги Ўзбекистон Совет Социали- стик Республикаси Президент Кенгаши мажлисининг 4-протоколи; Президент Кенгашининг 1991 йил январь-фев- раль-март ойларидаги иш режаси; Президент Кенгаши хисоботининг стенографик ёзуви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги — №331, — B.l.

[91] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 27 февраллаги Ўзбекисгон Совет Социа- листик Республикаси Президент Кенгаши мажлисининг 5-протоколи; Президент Кенгаши мажлиси хисоботининг стенографик ёзуви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги —№332, — B.l.

[92] Ўзбекистон Республикаси Презиленги девони архиви. 1991 йил 27 мартдаги Ўзбекисгон Совет Социали- стик Республикаси Президент Кенгаши мажлпсининг 6-протоколи; Президент Кенгашинииг қарорлари; Президент Кенгаши ҳисобогинииг сгенографик ёзуви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№333, — B.l.

[93] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 29 апрелдаги Ўзбекистон Совет Соци- алисгик Республикаси Президент Кенгаши мажлисининг 7-протоколи; Презпдент Кенгашининг карорлари; Пре- зидент Кенгаши хисоботининг стенографик ёзуви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бнрлиги —№334, — В. 1.

[94] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 26 июндаги Ўзбекисгон Совет Социа- лисгик Рсспубликаси Президеит Кенгаши мажлисининг 8-протоколи; Президент Кенгашииинг қарорлари; Пре- зидснт Кеигаши хисоботининг стенографик ёзуви; Президент Кенгашининг 1991 йил август-сентябрь ойларилаги иш режаси; Презилент Кенгаши айрим аъзоларинпнг Президеит Кеигаши иш режасига киритиш учуи берилган таклифлари. Фопл — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги —№335, — B.l.

[95] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 22 яивардаги Ўзбекистон Совет Социали- стик Республикаси Президент Кенгаши мажлисининг 4-протоколи; Президент Кенгашининг 1991 йил январь-фев- раль-март ойларидаги иш режаси; Президент Кенгаши ҳисоботининг стенографик ёзуви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги -№331, — В. 17-18.

[96] Ўзбекистоп Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 22 январдаги Ўзбекистон Совет Социали- стик Республикаси Президеит Кенгаши мажлисининг 4-протоколи; Президент Кенгашининг 1991 йил январь-фев- раль-март ойларидаги иш режасн; Президент Кенгаши хисоботининг стенографик ёзуви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги -№ 331, — В.5.

[97] Ўзбскистои Республикаси Презилеггги девони архиви. 1991 йил 27 мартдаги Ўзбекистон Совег Социа- листик Рсспубликаси Президент Кенгаши мажлисининг 6-протоколи; Президент Кенгашининг қарорлари; Прези- дент Кенгяши хисоботинииг стснографик ёзуви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги —№ 333, — В. 33-34.

[98] Ўзбекистон Республикаси Президенти дсвони архиви. 1991 йил 27 мяртдаги Ўзбекистон Совет Социа- листик Республикаси Президент Кенгаши мажлисининг 6-протоколи; Президент Кенгашининг карорлари; Прези- дент Кенгашн хисоботининг стснографик сзуви. Фонл — № ^»S, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№ 333, — В.З.

[99] Узбекистон Рсспубликаси Президсити левони архиви. 1991 йил 29 апрелдаги Ўзбекистон Совст Соцна- листик Республикаси Прсзидент Кенгаши мажлисининг 7-протоколи; Президеит Кснгашининг карорлари; Прези- дент Кснгаши хисоботининг стснографик сзуви. Фонл — №975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги -№ 334, — В. 31-34.

[100] Узбекистон Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 26 июндаги Узбекистон Совет Социа- листик Республикаси Президент Кеигаши мажлисининг 8-протоколи; Президент Кенгашининг қарорлари; Пре- зидент Кенгаши хисоботинпнг стенографпк ёзуви; Презпдент Кенгашининг 1991 йил август-сеитябрь ойларидаги иш рсжаси; Презнлент Кенгаши айрим аъзоларинипг Президент Кенгашп иш режасига киритиш учун берилган таклифлари. Фонл — Ke975, Рўйхат — № 19, Саклаш бпрлиги — № 335, — В.ЗЗ.

[101] Ўзбскистоп Республикаси Президенти девони архиви. 1991 йил 26 июндаги Ўзбекисгон Совет Сопиа- листик Республикаси Президснг Кешаши мажлпсипинг 8-протоколп; Презилент Кенгашинннг қарорлари; Пре- зидент Кешаши хисоботипшп стенографик ёзуви; Презилепт Кенгашининг 1991 йил август-сентябрь ойларидаги иш режаси; Прсзидап Кеигаши айрим аъзоларпнииг Презпдент Кенгашп иш режасига киритиш учун берилган ■ аклифлари. Фопл — № 975, Рўпхат — Xe 19, Сақлаш бнрлпги — Xe 335, — В. 2-4.

[102] Узбекистон Республикаси Президенти девони архиви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№107, — В.2.

[103] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архпви. Фонд — № 975, Рўйхат — № 19, Саклаш бирлиги — №107,-В. 4.

[104] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№107,-В.9.

[105] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги — № 107, — В.12.

[106] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№107,-В. 10.

[107] Ўзбекистон Республикасн Президенти девони архиви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№107,-В.40.

[108] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги -№107,-В.41.

[109] Ўзбекистон Республикаси Президенти девони архиви. Фонд — №975, Рўйхат — № 19, Сақлаш бирлиги •№107, — В.265-266.

[110] Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 14-бет.

[111] Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 147-бет.

Оцените статью
Добавить комментарий