ЕТТИНЧИ хукукий ҚАДАМ — ДАВЛАТ МУСТАКИЛЛИГИНИНГ эълон қилиниши

ДАВЛАТ МУСТАКИЛЛИГИНИНГ эълон қилиниши Конституция

ДАВЛАТ МУСТАКИЛЛИГИНИНГ эълон қилиниши: Янги тарих китобларида Узбекистон раҳбарияти ва халқининг мустақиллик сари дадил қадамларидан бири сифатида 1991 йил 17 мартда ўтказилган умумхалқ референдуми якунлари ҳам мисол сифатида келтирилгани бежиз эмас. Чунки Узбекистон ССР Олий Кенгаши Раёсатининг 1991 йил 20 февралда бўлиб ўтган йиғилишида СССР Олий Кенгаши томонидан белгиланган референдумда овоз беришга мўлжалланган асосий бюллетень билан бирга «Узбекистон янгиланаётган Иттифоқ (Федерация) таркибида мустақил, тенг ҳуқуқли республика бўлиб қолишига розимисиз?» деган савол қўйилган қўшимча бюллетень киритишга қарор қилинди[1].

1991 йил 26 августда ўзбекистон ССР Президеити И.А.Каримовнинг Ўзбекистоннинг давлат мустакиллигини хукукий жихатдан таъминлаш зарурлиги хакидаги таклифини кўллаб- кувватлаб, ўзбекистон ССР Олий Кенгаши «ўзбекистоннинг давлат мустакиллиги асослари тўерисида»ги конун лойихасини маромига етказиш бўйича Ишчи гурух тузиш хакида фармойиш чикарди.

Референдум якунларига кўра, Узбекистоннинг мустақил, тенг ҳуқуқли республика сифатида янгиланаётган Иттифоқ (Федерация) таркибида бўлишига доир қўшимча бюллетень бўйича 9 миллион 215 минг 571 нафар киши, яъни референдумда иштирок этган фуқароларнинг 93,9 фоизи овоз берди[2]. Бу, ўз навбатида, халқимизнинг мутлақ кўпчилигида Узбекистонни мустақил республика сифатида кўриш хоҳиши борлигининг ёрқин ифодасидир.

Бу Қизиқ: ОЛТИНЧИ ҳуқуқий ҚАДАМ — конституциявий КОМИССИЯНИНГ ТАШКИЛ этилиши

Бунга қадар газеталарда 1990 йил 25 ноябрда Иттифоқ шартномаси лойиҳасининг биринчи варианти[3],1991 йил 9 мартда иккинчи лойиҳаси босилиб чиққан эди[4] [5]. Лойиҳанинг биринчи варианти марказнинг ўз ваколатларини сақлаб қолиш учун зўр бериб уринишининг маҳсули экани туфайли жойларда кескин равишда салбий муносабат бидцирилган.

Шундан келиб чиққан ҳолда, иккинчи лойиҳа «Мустақил Республикалар иттифоқи тўғрисида шартнома» деб аталган ва унда иттифоқ билан Республикаларнинг биргаликда амалга оширадиган ваколатлари батафсил санаб ўтилган. Аммо, аввалгидек, Республикаларнинг ваколатлари, уларнинг суверенитети кафолатланиши тўғрисидаги моддаларга ўрин берилмаган эди.

Лойиҳанинг учинчи варианти — «Суверен давлатлар иттифоқи тўғрисида шартнома» номи билан 1991 йил 21 июнда газеталарда эълон қилинган’ ва кўриб чиқиш учун Республикаларнинг Олий Кенгашларига ва СССР Олий Советига жўнатилган. Узбекистон Олий Кенгаши Президиуми «Суверен давлатлар иттифоқи тўғрисида шартнома» лойиҳасини ўрганиб чиқишни ўз комиссиясига топширган.

Конституциявий комиссия ўзининг тўла таркибида уч марта мажлис ўтказган. Биринчи мажлис И.А.Каримов раислигида 1991 йил 12 апрелда бўлиб ўтган.

Узбекистон Олий Кенгаши бешинчи сессияси 1991 йил 13 июнда ушбумасалани муҳокама этиб, қабул қилган «Суверен давлатлар иттифоқи тўғрисида»ги шартнома лойиҳасига доир қарорида шундай дейилган:

«1) Узбекистон Олий Кенгаши Президиуми комиссияси тайёрлаган «Суверен давлатлар иттифоқи тўғрисида»ги шартнома лойиҳасининг асосий қоидалари маъқуллансин.

2) «Суверен давлатлар иттифоқи тўғрисида»ги шартномани имзолаш учун Узбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов раҳбарлигида 18 кишидан иборат таркибдаги Узбекистон делегацияси тасдикдансин»[6].

Олий Кенгаш делегациясига суверен давлатларнинг янгиланган федерацияси таркибида Узбекистоннинг сиёсий ва иқтисодий мустақиллигини мустаҳкамлашга қаратилган талабларни қатъият ва изчиллик билан ҳимоя қилиш ҳамда заруриятга қараб мутахассислардан иборат маслаҳат гуруҳлари тузиш, шунингдек, шартномани имзолаш учун олиб борилаётган ишлар тўғрисида Олий Кенгашга ахборот бериб туриш вазифаси топширилди[7]. ўз навбатида, 1991 йил 23 июлда келишилган «Суверен давлатлар иттифоқи тўғрисида»ги шартноманинг лойиҳаси 1991 йил 16 августда яна газеталарда эълон қилинди[8].

Шартнома 1991 йилнинг 20 августида имзоланиши керак эди. Узбекистон делегацияси Москвага 19 августда етиб келади. Шу куни И.А.Каримов Москвага бориш ва делегацияга раҳбарлик қилиш учун Ҳиндистон сафаридан қайтиб келаётган эди. Айтиш керакки, 1991 йил 17-19 август кунлари Ҳиндистон Республикасига расмий ташрифи Узбекистон Президентининг хорижга биринчи мустақил — тарихий ташрифи эди[9] [10].

Юртбошимиз Ҳиндистонда бўлган бир пайтда — 19 август куни марказда ўзини ГКЧП, яъни «Фавқулодда ҳолат давлат комитети», деб атаган бир гуруҳ сиёсий авантюристларнинг давлат тўнтаришини содир этишга қаратилган мурожаати эълон қилинди. Афсуски, Узбекистон раҳбарининг сафарда эканидан фойдаланиб, ГКЧПнинг ноқонуний қарорларини қўллаб-қувватлайдиган раҳбарлар юртимизда ҳам топилди. Тарих буни яхши эслайди5.

Марказдаги бундай тўс-тўполон ва хиёнаткорлик шароитида Биринчи Президентимиз бошчилигидаги Узбекистон раҳбарияти республика ҳудудида фавқулодца ҳолат жорий этилишига йўл қўймасдан, ижтимоий-сиёсий вазиятнинг барқарорлигини сақлаб қолиш учун зуддик билан амалий чора-тадбирлар кўришга киришди. Бу чораларнинг нафақат тезкорлиги ва қамровдорлиги, айни чоғда қатъийлиги ва изчиллиги ҳам алоҳида диққатни тортади.

Конституция лойихаси Йўлбошчимиз томонидан етти марта текшириб чикилганидан кейингина сўнгги мухокама учун депутатларга такдим этилди.

Биринчидан, 1991 йил 19 августда Узбекистон ССР Президенти Тошкент шаҳри фаоллари билан учрашиб, мамлакатда юзага келган вазиятни муҳокама қилди[11]. И.А.Каримов СССРнинг айрим ҳудудларида фавқулодца ҳолат жорий этилиши маълум эканини таъкидлади. Бизнинг республикамизда эса уни жорий этишга ҳожат йўқ. Узбекистонда барқарор вазият юзага келди, бир маромдаги меҳнат таъминланди. Бу аҳоли турмуш даражасини ошириш, ижтимоий ҳимоя қилиш борасидаги аниқ мақсадни кўзловчи сиёсат натижасидир. Маълумки, И.А.Каримов ўзбек халқининг: «Янги уй қурмай туриб, эскисини бузманг» деган доно мақолини нафақат ҳикматли нақл, балки долзарб сиёсий даъват сифатида ҳам худди шу мажлисда илк бор қўллаган эди. Яъни, ГКЧП каби қалтис вазиятлар «қайта қуриш» сиёсатининг аниқ-равшан концепцияси бўлмагани, уни рўёбга чиқаришнинг сгратегияси ишлаб чиқилмаганига бориб тақалади. Содда қилиб айтганда, ўша даврда собиқ иттифоқ раҳбарияти томонидан мутлақо тескари иш тутидци — эскиси бузиб ташланди, аммо янгисини куришга улгурилмади. Оқибатда аянчли натижа — халқ тобора ёмонроқ яшай бошлади.

Биринчи Президентимиз Конституция лойихасини биринчи маротаба эълон килингунча тўрт марта, кейинги эълон килингунича икки марта, хужжатни сессияга киритишдан олдин калам билан яна бир марта тахрир килган.

Иккинчидан, 1991 йил 20 августда Узбекистон Олий Кенгаши Раёсати билан Вазирлар Маҳкамасининг қўшма мажлисида И.А.Каримов ГКЧПнинг қарорларига Узбекистон раҳбариятининг салбий муносабатини очиқ-ойдин баён этди[12].

Учинчидан, 1991 йил 21 августда Биринчи Президентимизнинг СССРда ГКЧПнинг қарорлари муносабати билан республикада истиқомат қилувчи ҳамма фуқароларни, катта-кичик барча ҳамюртларимизни шу мураккаб вазиятда ақл-идрок билан иш тутишга, тинчлик-осойишталикни сакдашга, сабр-тоқатли бўлишга даъват этувчи мурожаати матбуотда эълон қилинди[13].

Тўртинчидан, 1991 йил 22 августда Президент И.А.Каримовнинг Узбекистон ҳудудида ГКЧПнинг Узбекистон ССР Конституцияси ва қонунларига зид келадиган фармон ва қарорлари ҳақиқий эмаслиги баён этилган қуйидаги фармони эълон қилинди[14]:

Конституция лойихаси Йўлбошчимиз томонидан етти марта текшириб чикилганидан кейингина сўнгги мухокама учун депутатларга такдим этилди.

Узбекистон СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПуБЛИКАСИ ПРЕЗИДЕНТИНИНГ ФАРМОНИ

1991 йил 21 август вокеалари бўйича:

Мамлакатда юзага келган ижтимоий-сиёсий вазиятда ва СССРда Фавкулодда холат давлат комитети тузиш тўерисидаги карорга кўра, Узбекистон ССР Олий Кенгаши Раёсати ва Узбекистон ССР Президенти хузуридаги Вазирлар Махкамасининг Коракалпоеистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шахар рахбарлари иштирокида 1991 йил 20 августда бўлган кўшма мажлисининг Баёнотига мувофик, шунингдек, ижроия, хукукни мухофаза килиш хамда бошка хокимият ва бошкарув органларининг ишларида зиддиятларга йўл кўймаслик максадида куйидагилар белгилаб кўйилсин:

  1. Узбекистон ССР худудида хокимият ва бошкарув идоралари, корхоналар, ташкилотлар хамда муассасаларнинг кабул килган барча карорлари ва уларнинг ижроси СССР ва Узбекистон ССР Конституцияларига хамда конунларига, Узбекистон ССР Президентинингфармонларига, Узбекистон ССР Олий Кенгаши билан Узбекистон ССР Президенти хузуридаги Вазирлар Махкамасининг карорлари хамда фармойишларига сўзсиз мос келиши керак.
  2. СССРда Фавкулодда холат давлат комитетининг СССР Конституцияси хамда конунларига, Узбекистон ССР Конституцияси хамда конунларига зид келадиган фармонлари ва карорлари хакикий эмас, деб хисоблансин.

Мазкур Фармон имзоланган вактдан бошлаб кучга киради.

Узбекистон Совет Социалистик

Республикасининг Президенти                                                      И. КАРИМОВ

Тошкент ш., 1991 йил 21 август

Бешинчидан, 1991 йил 23 августда Узбекистон Компартияси Марказий Комитети Бюроси ва Марказий назорат комиссияси раёсатининг Баёноти матбуотда чикди[15]. Баёнотда, хусусан, Узбекистон Компартияси Марказий Комитети Бюроси ва Марказий назорат комиссияси Узбекистон Компартияси Марказий Комитетининг биринчи котиби И.А.Каримовнинг «бундан кейин КПСС Марказий Комитети Сиёсий бюросининг ҳозирги таркибида қола олмаслиги тўғрисидаги баёнотини қўллаб-қувватлаши»[16] таъкидланган.

Олтинчидан, 1991 йил 25 августда Президент И.А.Каримов қуйидаги тарихий Фармонни қабул қилди[17]:

Узбекистон СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПуБЛИКАСИ ПРЕЗИДЕНТИНИНГ ФАРМОНИ

«Мамлакатда вужудга келган ахволни эътиборга олиб ва республика манфаатларини химоя килиш максадида:

  1. Республика Ички ишлар вазирлиги ва Давлат хавфсизлиги комитети Узбекистон ССРнинг конуний тасарруфига олинсин.
  2. Мазкур идораларнинг рахбарлари икки хафта муддат ичида Ички ишлар вазирлиги ва Давлат хавфсизлиги комитети органларининг макоми хамда Низомини кайтадан кўриб чикиб, биринчи навбатда рест/блика ва унинг фукаролари хавфсизлигини, манфаатларини мухофаза килишни назарда тутсинлар.
  3. Республика худудида жойлашган СССР Ички ишлар вазирлигининг ички кўшинлари бевосита Узбекистон ССР Президентига бўйсундирилсин.
  4. Узбекистон ССР Олий Кенгаши Раёсатига жуда киска муддатда республиканинг Давлат мустакиллиги тўерисидаги Конун лойихасини тайёрлаш ва уни Узбекистон ССР Олий Кенгашининг навбатдан ташкари сессияси мухокамасига такдим этиш таклиф килинсин.
  5. Узбекистон ССР Ички ишлар вазирлиги, Давлат хавфсизлиги комитети, прокуратураси ва адлия органлари, шунингдек, реснублика худудида жойлашган ички кўшинлар, Туркистон харбий округи кисмлари ва кўшилмалари партиядан холи килинсин.

Белгилаб кўйилсинки, бундан буён юкорида кўрсатилган органлар ва муассасаларда сиёсий партиялар ва харакатларнинг янги ташкилий тузилмаларини вужудга келтиришга йўл кўйилмайди.

  1. Мазкур махкамаларнинг рахбарлари давлат хокимияти ва бошкаруви идоралари билан биргаликда ушбу Фармон муносабати билан ишдан бўшайдиган шахсларни ишга жойлаштириш учун барча чораларни кўрсинлар.

ўшбу Фармон имзоланган пайтдан бошлаб кучга киради.

Узбекистон Совет Социалистик

Республикасининг Президенти                                                   И. КАРИМОВ

Тошкент ш., 1991 йил 25 август

Еттинчидан, 1991 йил 26 августда бўлиб ўтган Узбекистон Компартияси Марказий Комитети Бюроси билан Марказий назорат комиссияси раёсатининг кенгайтирилган мажлисида И.А.Каримов сўзга чиқиб, барчани хотиржамлик ва сабр-матонатга даъват этди ҳамда осойишталикни сақлаб туришга чақирди1. Халқ Биринчи Президентимизнинг одил баҳо ва хулосаларини, тўнтариш муносабати билан Республика Олий Кенгаши Президиуми ва Вазирлар Маҳкамасининг Баёнотини қўллаб-қувватлади.

«Олий Кенгаш депутати сифатида мен хам Конституциявий комиссия таркибида Бош комусимизни яратиш ва кабул килиш жараёнида бевосита иштирок этганимни доимо фахрланиб эслайман. Конституциямизнинг кандай килиб хозирги мазмун ва шаклга келгани, бу мураккаб жараёнда кечган кизгин тортишув ва бахс- мунозаралар бугунгидек ёдимда. Хакикатан хам, 90-йиллардаги ўта огир даврда Асосий Конунимиз лойихасини ишлаб чикишда Ислом Абдуганиевичдек кенг микёсда, стратегик фикрлайдиган, узокни кўра оладиган буюк сиёсий арбобнинг бу ишга рахбарлик килгани хал килувчи ахамият касб этди».

Ш.М. МИРЗИЁЕВ ўзбекистон Республикаси Президенти

Саккизинчидан, 1991 йил 26 августда Узбекистон ССР Президенти И.А.Каримовнинг Узбекистоннинг давлат мустақиллигини хукукий жиҳатдан таъминлаш зарурлиги ҳақидаги таклифини қуллаб-қувватлаб, Узбекистон ССР Олий Кенгаши «Узбекистоннинг давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги қонун лойиҳасини маромига етказиш бўйича Ишчи гуруҳ тузиш ҳақида фармойиш чиқарди1.

Тўққизинчидан, 1991 йил 27 августда Президент И.А.Каримов Узбекистон ССР Конституциясига ва «Узбекистон ССРда жамоат бирлашмалари тўғрисида»ги Узбекистон ССР Қонунига асосланиб, Узбекистонда демократик ўзгаришларга янги омил бағишлаш мақсадига қаратилган яна бир муҳим Фармонга2 имзо чекди. ўшбу Фармоннинг биринчи бандига мувофиқ, Узбекистон ССР ҳудудида фаолият кўрсатаётган ижодий уюшмалар, кўнгилли жамиятлар ва жамғармалар, уларнинг бўлимлари ва корхоналари партия тасарруфидан чиқарилди. Бу муҳим ҳужжатнинг иккинчи бандида белгиланганидек, «Бундан буён юқорида кўрсатилган уюшмалар, жамиятлар ва жамғармаларда сиёсий партиялар ҳамда ҳаракатларнинг ташкилий тузилмаларини барпо этишга йўл қўйилмайди»3.

1991 йил 31 августда бўлиб ўтган Олий Кенгашнинг навбатдан ташкари сессиясида Президент И.А.Каримов ўзбекистон Республикасининг давлат мустакиллигини эълон килди.

ўнинчидан, 1991 йил 28 августда Президент И.А.Каримов Узбекистон Компартияси Марказий Комитети ва Назорат комиссиясининг қўшма пленумида СССРда 19-21 август кунлари содир бўлган фожиали воқеаларга, КПСС раҳбариятининг номаъқул позициясига сиёсий баҳо берди ва республика партия ташкилотларининг кейинги вазифалари тўғрисида маъруза қилди4.

ўн биринчидан, 1991 йил 29 августда Узбекистон ССР Олий Кенгаши Раёсатининг «Узбекистон ССР Олий Кенгашининг навбатдан ташқари олтинчи сессиясини чақириш тўғрисида»ги қарори5 матбуотда чиқди. Сессия кун тартибига, жумладан, Узбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги ҳақидаги ва Узбекистон Республикасининг Давлат байроғи тўғрисидаги масалалар киритилган эди.

ўн иккинчидан, 1991 йил 29 августда Президент И.А.Каримов «КПССнинг Узбекистон ССР ҳудудидаги мулки тўғрисида»ги фармонни имзолади6. Фармонга биноан, КПССнинг Узбекистон ССР ҳудудидаги бутун мулки — республика мулки, яъни умумхалқ мулки, деб эълон қилинди.

ўн учинчидан, 1991 йил 29 августда Вазирлар Маҳкамасининг Раиси И.А.Каримов «Колхозчилар ва совхозлар ходимларини 1991 йил пахта ҳосилини ўз вақтида ва сифатли йиғиб-териб олишдан моддий манфаатдорлигини таъминлаш бўйича чора-тадбирлар хақида»ги қарорга имзо чекди[18].

ўн тўртинчидан, 1991 йил 30 августда Узбекистон ССР Олий Кенгаши Раёсати Олий Кенгашнинг Ошкоралик ва депутатлик одоби комиссиясини Олий Кенгашнинг Ошкоралик масалалари қўмитасига ва Олий Кенгашнинг Депутатлик одоби комиссиясига айлантирди[19]. Бундан кўзланган мақсад — ўша даврда юзага келган ижтимоий-сиёсий шароитда ошкораликнинг аҳамияти ўсиб бораётганлигига, республика давлат мустақиллигига эришиш учун қатьий йўл тутилганлигига асосланиб ҳамда демократик жараёнларни ривожлантиришда қонун чиқарувчи ҳокимиятни, Олий Кенгаш ва унинг идораларининг роли ва аҳамиятини кучайтириш эди.

Узбекистонда конституциявий ислохотлар ўтказиш заруриятини туедирган омиллар хакида сўз юритар экан, академик Ш.ўразаев бунда асосан икки омил мухим ахамият касб этгани хакида тўхталган. Олимнинг фикрича, биринчи омил — бу жамиятнинг бозор муносабатларига ўтиши, яъни ўзбекистоннинг умумий тараккиёт конуниятлари ва тенденцияларига мувофик равишда жахон хамжамиятига кириб бориш йўли бўлса, иккинчи омил — Республикамиз ўз давлат мустакиллигини эълон килиши билан боғликдир.

ўн бешинчидан, 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган Олий Кенгашнинг навбатдан ташқари сессиясида Президент И.А.Каримов Узбекистон Республикасининг давлат мустақиллигини эълон қилди[20].

Айни ўша кезларда жон-жахди билан ҳокимиятга ёпишиб олган ва жазавага тушган марказ Суверен давлатлар иттифоқи тўғрисидаги шартноманинг яна бир лойиҳасини матбуотда чиқарди[21]. Бу лойиҳада СССР атамаси ССГ, яъни «Суверен давлатлар иттифоқи» (СДИ) сўзлари билан алмаштирилган бўлиб, лойиҳа бўйича бу давлат конфедератив демократик давлат бўлади, деб эълон қилинган эди. Аммо, энди марказга нисбатан ишонч қолмаган, иттифокдош республикалар эса бирин- кетин ўзларини мустақил давлатлар деб эълон қилган эди. Марказнинг Иттифоқни бундан буён сақлаб қолиш имконсизлиги охир-оқибатда Беловежск битими асосида СССРнинг тугатилиши тимсолида узил-кесил хукукий-ташкилий тасдиғини топди.

Шуни ҳам айтиш керакки, Иттифоқ шартномаси устида олиб борилган ишлар бир йилдан кўпроқ вақт давом этган бўлиб, қайсидир жиҳатдан, бу — конституциявий ислоҳотлар лойиҳаси устида олиб борилган иш эди, дейилса ҳам, хато бўлмайди. Чунки Иттифоқ шартномаси, умуман олганда, бутун федерациянинг, хусусан эса ҳар бир иттифоқдош республиканинг мақомига тааллукди бўлган энг муҳим конституциявий масалаларни ўзида қамраган эди[22]. Бу иш айнан марказнинг айби билан барбод этилди. Шундан кейин конституциявий ислоҳотлар республикалар ваколатига ўтди ва улар ўзларининг конституциявий мақоми тўғрисидаги масалани ўзлари мустақил равишда ҳал этишга киришдилар.

1990-1991 йилларда ўзбекистон ўзининг давлат мустакиллиги томон изчил одимлаб борди ва шу буюк максадига эришди. Буни, бир томондан, объектив шарт-шароитлар такозо этган бўлса, иккинчи томондан, субъектив омил — халкнинг хохиш- иродаси хам такозо этди.

Ахамиятли жихати шундаки, ўзбекистоннинг давлат мустакиллиги тўерисидаги еоя бошка иттифокдош Республикалар томонидан кўллаб-кувватлангани каби жахон хамжамияти томонидан хам тан олинди.

Узбекистонда конституциявий ислоҳотлар ўтказиш заруриятини туғдирган омиллар ҳақида сўз юритар экан, академик Ш.ўразаев бунда асосан икки омил муҳим аҳамият касб этгани ҳақида тўхталган. Олимнинг фикрича, биринчи омил — бу жамиятнинг бозор муносабатларига ўтиши, яъни Узбекистоннинг умумий тараққиёт қонуниятлари ва тенденцияларига мувофиқ равишда жаҳон ҳамжамиятига кириб бориш йўли бўлса, иккинчи омил — Республикамиз ўз давлат мустақиллигини эълон қилиши билан боғлиқдир’.

Чиндан ҳам, 1990-1991 йилларда Узбекистон ўзининг давлат мустақиллиги томон изчил одимлаб борди ва шу буюк мақсадига эришди. Буни, бир томондан, объектив шарт-шароитлар тақозо этган бўлса, иккинчи томондан, субъектив омил — халқнинг хоҳиш-иродаси ҳам тақозо этди. Аҳамиятли жиҳати шундаки, Узбекистоннинг давлат мустақиллиги тўғрисидаги ғоя бошқа иттифокдош Республикалар томонидан қўллаб-қувватлангани каби жаҳон ҳамжамияти томонидан ҳам тан олинди.

«Конунлар халкнинг карорига кўра кабул килингани сабабли бизни ўзаро боелаб туради».

Рим хукукшунослар хикматларидс

Шу билан бирга, Биринчи Президентимизнинг озодликка эришган дастлабки кунларимизда «истиқлол ва тараққиёт йўли — бу гул билан қопланган йўл эмас»[23] [24], деб айтган сўзлари замирида аниқ мисоллар борлиги ҳақида ҳам қисқача тўхталиб ўтиш ўринлидир. Гап шундаки, мамлакатимиз МУСТАКИЛЛИГИНИНГ эълон қилинишини ички норозилик билан кутиб олган собиқ Марказдаги империяпараст кучлар ва уларнинг юртимиздаги тарафдорлари Узбекистоннинг истиқлол йўлидаги қатъий саъй-ҳаракатларини йўққа чиқаришга уринар, бунинг учун қулай фурсат пойлаб юришар эди.

Аввалдан пухта тайёрланиб, айни ана шу бузғунчи кучларнинг номидан иш кўрган бир гуруҳ депутатлар 1991 йилнинг 30 сентябрь куни ўн иккинчи чақириқ Узбекистон Олий Кенгашининг навбатдан ташқари еттинчи сессиясида Президент И.А.Каримовга қарши зимдан уюштирилган қабиҳ фитнани амалга ошириш ниятида жанжал қўзғашади[25]. Албатта, бу ўринда «зимдан уюштирилган қабиҳ фитна» деган салбий баҳо бежиз эмаслигини тарихий ҳужжатлар яққол тасдиқлашини қайд этиш мақсадга мувофиқдир.

ўша кунлари Бутуниттифоқ телерадиокомпаниясининг ТСН (Янгиликлар телевизион хизмати) дастури орқали тарақатилган ёлғон хабарда гўё «Узбекистон Олий Кенгашининг сессиясида 200 депутат Президент И.А.Каримовга ишончсизлик билдиргани» ҳақида ёлғон хабар тарқатилган эди. Биринчидан, бу хабар илк бор 26 сентябрь куни, яъни сессия бошланишидан анча аввал — нақд тўрт кун олдин тарқатилган бўлиб, 2 октябрда такроран берилган[26]. Узбекистон Республикаси Президентининг Матбуот котиби И.Абдулхолиқов бу ҳақда шундай дейди: «Шу заҳотиёқ шунинг навбатчи муҳаррири ва хабарни ўқиган ўртоқ билан боғланиб, бу ахборотни қаердан олганликларини сўрадим. ўлар ТАССдан олганмиз, «Немецкая волна», «Голос из Кельн» («Немис тўлқини», «Кельндан овоз») радиостанцияларининг ахборотларидан ҳам фойдаланамиз, жуда хабарлар кўп бўлади, ҳозир сизга аниқ бир нарса айта олмаймиз, дейишди. Кейин Бутуниттифоқ телерадиокомпанияси Бош директори Эдуард Сагалаевни телефонга чақирдим. ў аввалига қўл остидаги ходимларининг ишидан ҳайратга тушди. «Айни пайтда бу менинг ўзимга нисбатан қўзғатилган ғаламисликдир», деди у»[27].

Олий Кенгаш Раисининг 1991 йил 26 августдаги карори билан «Ўзбекистоннинг давлат мустакиллиги асослари тўерисида»ги Конун лойихасини тайёрлаш бўйича Ишчи гурух тузилди.

Иккинчидан, 1991 йилнинг 30 сентябрь куни навбатдан ташқари еттинчи сессия жуда қизғин, ошкоралик ва ўз-ўзини танқид руҳида ўтгани рост. Парламент йиғилиши телевидение орқали Узбекистон халқига тўлиқ олиб кўрсатилган эди. Миллий матбуотда ёзилганидек, «Узбекистон Олий Кенгашининг сессиясида хақиқатан ҳам И.А. Каримов шаънига танқидий фикрлар айтилди. Бунда ҳеч қандай ғайри табиий нарса йўқ. Танқидни бўғиш, депутатларга тазйиқ ўтказиш бўлмади. Телевидение орқали парламент иши тўғрисидаги тўла ҳисоботни томоша қилган миллионлаб телетомошабинлар бунга ишонч ҳосил қилишлари мумкин эди»[28].

Энг ажабланарлиси, ушбу сессиянинг шундай танқидий руҳда ўтиши ҳақида ТСН телерадиоканалидагилар Москвада туриб, 4 кун олдин фол очганлари шубҳали ҳол эди. ўз навбатида, Узбекистон Республикаси Олий Кенгаши Раёсатининг раиси Ш.Йўлдошев бу воқеаларни шундай изоҳлаган: «Бутунитгифоқ телерадиокомпаниясининг бош директори Эдуард Сагалаевдан 21 миллион кишилик Узбекистонга қаратилган бу бузғунчилик учун изоҳ талаб қилдим. «Мен туғилиб ўсган Узбекистон ўз иқтисодиётини изчиллик билан янгича асосларга кўчираётган ягона барқарор жумҳурият эди», — деди афсус билан Эдуард Михайлович. «Сизларга бу барқарорликнинг нимаси ёқмаётир», — деб сўрадим ундан. Бош директор ҳозироқ масаланинг тагига етишга ваъда берди. Ҳақиқдтан ҳам, шу куни ТСН соат 19 даги программасида изоҳ берди: «Аввалги кўрсатувимизда берилган Тошкентда парламент йиғилиши кетяпти ва унда бир гуруҳ депутатлар республика раҳбарларининг истеъфога чиқишини талаб қилди, деган ахборотимиз хато бўлиб чиқди»[29].

Шу муносабат билан ўзбекисгон Президенти матбуот шўьбаси бундай ёлғон ахборот бериш Бутуниттифоқ телерадиокомпанияси телеэшиттиришлари учун оддий бир ҳолга айланиб қолганлигини таъкидлайди. Чунки юқорида эслатилган воқеа арафасида — 1 октябрь куни Бутунитгифоқ телерадиокомпанияси раиси Е. Яковлев билан телефон орқали бўлиб ўтган суҳбатда у телевиденне каналлари орқали берилган ёлғон ахборот учун кечирим сўраган эди. ўшанда гап Қўқонда ва Фарғона водийсининг бошқа шаҳарларида гўё митинглар бўлиб ўтганлиги ҳақида борган бўлиб, Е. Яковлев шубҳали манбалардан олинган текширилмаган ахборотни эфирда беришга йўл қўйиб бўлмаслиги ҳақидаги ишонтиришларига қарамай, турли газеталардан олинган деб, баъзан эса шундай ҳам демасдан жамоатчилик фикрини нотўғри ахборот билан алдаш ва чалғитиш кампаниясини давом эттирган[30].

Конституциямизни яратиш йўлидаги курашлар мустакиллик учун курашнинг узвий, ажралмас кисми эканини эътироф этишдан иборат.

Яқин ўтмишнинг бу воқеаларини эслаш ва эслатигцдан мақсад янги Конституциямизни яратиш йўлидаги курашлар мустақиллик учун курашнинг узвий, ажралмас қисми эканини эътироф этишдан иборат. Зеро, биз истиқлолни қандай қийинчиликлар билан, қандай синов ва суронли курашлар билан қўлга киритган бўлсак, Узбекистоннинг биринчи Конституциясини яратиш йўлида ҳам худди шундай мураккаб синовларни бошдан кечирдик.

Олий Кенгаш Раисининг 1991 йил 26 августдаги «Узбекистоннинг давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги Қонун лойиҳасини тайёрлаш бўйича Ишчи гуруҳ тузилди.

Ишчи гуруҳ томонидан тайёрланган «Узбекистон Республикаси давлат МУСТАКИЛЛИГИНИНГ асослари тўғрисида»ги қонун лойиҳаси кўриб чиқиш учун Олий Кенгашнинг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган навбатдан ташқари олтинчи сессиясига киритилди[31].

Сессияда Узбекистон Республикасининг Биринчи Президенти И.А.Каримов Узбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги тўғрисида маъруза қилиб, жумладан: «бизнинг ўз мақсадимиз ва ўз йўлимиз бор. Бу йўл — халқимизнинг манфаатига мос йўлдир ва биз унга, нима бўлмасин, қатьий амал қиламиз»[32], деб баёнот берди. ўшбу маъруза юзасидан 14 нафар депутат сўзга чиқди.

Узбекистон Республикасининг Олий Кенгаши «Узбекистон Республикасининг давлат мустақиллигини эълон қилиш тўғрисида»ги қарорни қабул қилди[33] [34]. ўшбу тарихий ҳужжат асосида:

биринчидан, Олий Кенгаш қабул қилган Узбекистон Республикасининг давла г мустақиллиги тўғрисидаги Баёнот» тасдиқланди;

иккинчидан, Республика номи ўзбекисгон Республикаси деб аталадиган бўцди;

учинчидан, 1 сентябрь Узбекистон Республикасининг мустақиллиги куни деб белгиланди ва 1991 йилдан бошлаб бу кун байрам ва дам олиш куни деб эълон қилинди;

тўртинчидан, Узбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Раёсатига республика Конституциясига ўзгартиришлар ва қўшимчалар киритиш тўғрисидаги таклифларни тайёрлаш ва Олий Кенгаш муҳокамасига киритиш топширилди;

бешинчидан, Узбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Раёсати ва Узбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Вазирлар Маҳкамасига Республиканинг мустақиллигини хукукий жиҳатдан таъминлашга қаратилган қонун лойиҳалари устидаги ишларни тезлаштириш вазифаси юкланди;

олтинчидан, Узбекистон Республикаси Олий Кенгаши барча хорижий давлатларга ва жаҳон ҳамжамиятига мурожаат қилиб, уларни Республиканинг давлат мустақиллиги эълон қилинган ҳужжатини тан олишга даъват этди’.

Ўз навбатида, Олий Кенгаш кабул килган Узбекистон Республикасининг давлат мустакиллиги тўерисидаги Баёнот мукаддимасида таъкидланганидек:

«- ўтмишдан сабок чикариб ва ССР Иттифокининг сиёсий хамда ижтимоий хаётидаги ўзгаришларни эътиборга олиб,

  • халкаро-хукукий хужжатларда кайд этилган ўз такдирини ўзи белгилаш хукукига асосланиб,
  • Узбекистон халкларининг такдири учун бутун масъулиятни англаб,
  • шахснинг хукук ва эркинликлари, мустакил давлатлар ўртасидаги чегараларнинг бузилмаслиги тўврисидаги Хелъсинки шартномаларига катъий садокатини баён этиб,
  • миллати, диний эътикоди ва ижтимоий мансублигидан катъи назар, республика худудида яшовчи хар бир кишининг муносиб хаёт кечиришини, шаъни ва кадр-кимматини таъминлайдиган инсонпарвар демократик хукукий давлат барпо этишга интилиб,

Мустакиллик декларациясини амалга ошира бориб, Узбекистон Совет Социалистик Республикаси Олий Кенгаши Узбекистоннинг давлат мустакиллигини ва озод суверен давлат — Узбекистон Республикаси ташкил этилганлигини тантанали равишда эълон килади»[35] [36].

Баёнотда қуйидаги ҳуқуқлар, эркинликлар, қонуний манфаат ва кафолатлар мустаҳкамланган:

«Узбекистон Республикасининг, ўз таркибидаги Қорақалпоғистон Республикаси билан бирга, ҳудуди бўлинмас ва дахлсиздир. Узбекистон Республикасининг бошқа давлатларга ҳудудий даъволари бўлмай, у ўз ҳудуди ва унинг табиий бойликларига нисбатан олий ҳуқукқа эгадир».

«Давлат ҳокимиятининг бирдан-бир соҳиби Узбекистон Республикасининг озод мустақил халқидир».

«Узбекистон Республикаси тўла давлат ҳокимиятига эга, ўзининг миллий- давлат ва маъмурий-ҳудудий тузилишини, ҳокимият ва бошқарув идораларининг тизимини мустақил белгилайди».

«Узбекистон Иттифоқда ягона иқтисодий майдон вужудга келтирилиши, суверен ва мустақил давлатлар ўртасида мутлақо тенг ҳуқуқли, ўзаро манфаатли шартларда сиёсий ва иқтисодий шартномалар тузилиши тарафдоридир».

«Узбекистон Республикаси давлат мустакиллигининг асослари тўгрисида»ги конун лойихаси моддама- модда мухокама этилди ва кабул килинди.

Мазкур хужжат — 1990 йил 20 июнда кабул килинган Мустакиллик декларацияси ва Олий Кенгаш 1991 йил 31 августда кабул килган ўзбекистон Республикасининг давлат мустакиллиги тўерисидаги Баёнот билан бирга — мамлакатда давлат мустакиллигини амалга ошириш юзасидан аник шароитларни яратиш учун хукукий асосларни таъминлади.

«Узбекистон Республикасининг давлат мустақиллигини, фуқароларининг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳамда ҳудудий бутунлигини ҳимоя қилиш мақсадларида Мудофаа ишлари вазирлиги ва миллий гвардия тузилади. Республика ҳудудида жойлаштирилган СССР Ички ишлар вазирлигининг, СССР Давлат хавфсизлиги қўмитасининг идоралари, шунингдек ички қўшинлар Узбекистон Республикасининг хукукий тобеълигига олинди».

«Узбекистон Республикаси СССР Мудофаа вазирлигининг Республика ҳудудида жойлаштирилган ҳарбий қисмлари ва қўшилмаларини шакллантириш ҳамда уларга раҳбарлик қилишга ҳақли эканлигини маълум қилади, жамоа хавфсизлигини вужудга келтиришда ва ССР Иттифоқининг стратегик қўшинларини сақлашда қатнашади».

«Халқаро ҳамжамиятнинг тўла ҳуқуқли аъзоси бўлган Узбекистон Республикаси халқаро муносабатларда мустақил давлат, халқаро ҳуқуқ субъекти сифатида қатнашади, унинг асосий мақсадлари мустаҳкам тинчлик, қуролсизланиш, ўз ҳудудини қурол-яроғлардан ҳоли қилиш, ядровий қуролни ва бошқа оммавий қирғин қуролларини йўқотиш, суверен давлатлар ўртасидаги низо ва зиддиятларни ҳал этишда куч ишлатиш ва тазйиқ ўтказишга, энг аввало ҳарбий куч қўллашга йўл қўймаслик, инсониятнинг жаҳоншумул муаммоларини ҳал этишда давлатлар ҳамкорлиги ва халқлар бирдамлигидан иборатдир».

«Бундан буён Узбекистон Республикаси ҳудудида республика Конституцияси ва қонунлари шак-шубҳасиз устун деб эътироф этилади».

«Узбекистон Республикаси олдиндан ҳеч қандай шарт қўймаган ҳолда барча шериклар билан бевосита тенг ҳуқуқли, ўзаро манфаатли битимлар ҳамда шартномалар тузиш учун ўзини очиқ деб эълон қилади».

«Узбекистон Республикаси ўз ҳудудида яшовчи барча халқларга тенг сиёсий ҳуқуқларни ва ижтимоий-иқтисодий ҳамда маданий ривожланишда тенг имкониятларни кафолатлайди».

«Узбекистон Республикаси ирқчиликка, шовинизмга, миллатчиликка, халқларнинг ҳуқуқларини чеклаш йўлидаги ҳар қандай уринишларга қатъиян қарши чиқади».

«Узбекистон Республикаси халқаро хуқуқ доирасида ҳамма эътироф этган қонун-қоидалар устунлигини тан олади»[37].

Узбекистоннинг Биринчи Президенти 1991 йил 5 сентябрда «ўзбекистон Республикаси давлат мустакиллигининг асослари тўгрисида»ги конун, «ўзбекистон Республикасининг давлат мустакиллиги тўгрисидаги Олий Кенгаш Баёноти» кабул килингани муносабати билан ва республика жамоатчилигининг кўпдан-кўп истакларини хисобга олиб, Тошкент шахридаги В.И.Пенин номли майдонни Мустакиллик майдони деб кайта номлаш тўгрисидаги халк депутатлари Тошкент шахар Советининг таклифини кабул килиш хакидаги фармонга имзо чекди.

Худди шу сессияда «Узбекистон Республикаси давлат МУСТАКИЛЛИГИНИНГ асослари тўғрисида»ги қонун лойиҳаси моддама-модда муҳокама этилди ва қабул қилинди[38]. Мазкур ҳужжат — 1990 йил 20 июнда қабул қилинган Мустақиллик декларацияси ва Олий Кенгаш 1991 йил 31 августда қабул қилган Узбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги тўғрисидаги Баёнот билан бирга — мамлакатда давлат мустақиллигини амалга ошириш юзасидан аниқ шароитларни яратиш учун хукукий асосларни таъминлади.

«Узбекистон Республикасининг давлат мустакиллиги асослари тўгрисида»ги конундан бўлажак Конституциянинг ўзак коидаларини ўзида акс эттирган куйидаги мухим моддалар жой олди:

«1-модда. Узбекистон Республикаси, ўз таркибидаги Коракалпогистон Республикаси билан бирга, мустакил, демократик давлатдир.

2-модда. Узбекистон Республикасининг халки суверендир ва у республикада давлат хокимиятининг бирдан-бир сохибидир. У ўз хокимиятини хам бевосита, хам вакиллик идоралари тизими оркали амалга оширади.

3-модда. Узбекистон Республикаси тўла давлат хокимиятига эга, ўзининг миллий-давлат ва маъмурий-худудий тузилишини, хокимият ва бошкарув идоралари тизимини мустакил белгилайди.

4-модда. Узбекистон Республикасининг давлат чегараси ва худуди дахлсиз ва бўлинмас бўлиб, унинг халки ўз хохиш-иродасини эркин билдирмасдан туриб ўзгартирилиши мумкин эмас.

5-модда. Узбекистон Республикасида Узбекистон Республикасининг Конституцияси ва унинг конунлари устундир. Узбекистон Республикаси давлат идораларининг тизими хокимиятни конун чикарувчи, ижроия ва суд хокимиятига ажратиш тартиби асосида курилади.

6-модда. Узбекистон Республикаси Мудофаа ишлари вазирлигини тузиш, миллий гвардия ва нохарбий (мукобил) хизмат ташкил этиш хукукига эга.

Суверен Узбекистон республика худудида СССР Куролли Кучларини шакллантириш ва уларга рахбарлик килиш масалаларида харбий сиёсатни амалга ошириш хукукини ўзида саклаб колади.

7-модда. Узбекистон Республикаси давлат мустакиллигининг моддий асоси унинг мулкидир.

Данте Алигьери (1265-1321) - италиялик шоир, файласуф, сиёсатчи.
Данте Алигьери (1265-1321) — италиялик шоир, файласуф, сиёсатчи.

«Эркинлик — Тангри томонидан инсонга ато этилган буюк неъматдир».

Данте АЛИГЬЕРИ

Республика худудидаги ер, ер ости бойликлари, сув ва ўрмонлар, ўсимлик ва хайвонот дунёси, табиий ва бошка ресурслар, республиканинг маънавий бойликлари Узбекистон Республикасининг миллий бойлиги, мулки хисобланади.

8-модда. Давлат мулки обьектлари, шунингдек давлат корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг, шу жумладан Иттифок карамогида бўлиб келган корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг мол-мулки, уларнинг асосий ишлаб чикариш, ноишлаб чикариш ва оборот ёки бошка фондлари хамда ўзга мол-мулки, ички коммуникация, транспорт, алока ва энергетика тизимлари, республика картографияси ва геодезияси Узбекистон Республикасининг мулкидир.

9-модда. Узбекистон Республикасинингмулкини давлат тасарруфиданчикариш ва хусусийлаштириш республика конунларига мувофик амалга оширилади. Республика худудида жойлашган, Иттифок карамогида бўлиб келган давлат корхоналарини акцияли жамиятларга айлантириш, уларни мулкнинг бошка ишклларига ўтказиш факат Узбекистон Республикаси конунларида кўзда тутилган шартлар асосида ва тартибда амалга оширилади.

10-модда. Узбекистон Республикаси ўз худудида олтин, бошка кимматбахо металлар ва тошларни казиб чикариш, кайта ишлаш ва саклашни мустакил амалга оширади хамда назорат килади, ўз олтин захирасини яратади.

Узбекистон Республикаси СССРнинг олтин захирасида, олмос ва валюта жамгармаларида ўз улушига эга.

11-модда. Узбекистон Республикаси ўз пул бирлиги — миллий валютасини жорий этишга, жами пул обороти, пул ва бошка давлат кимматли когозлари эмиссияси хажмларини мустакил белгилашга хакли.

12-модда. Узбекистон Республикаси мустакил молия ва кредит сиёсатини амалга оширади. Республика худудида олинадиган соликлар ва йигимлар Узбекистон Республикасининг Давлат бюджетига ва махаллий бюджетларга тушади.

13-модда. Узбекистон Республикаси чет давлатлар билан дипломатик, консуллик, савдо алокалари ва бошка алокалар ўрнатади, улар билан мухтор вакиллар айирбошлайди, халкаро шартномалар тузади, халкаро ташкилотларнинг аъзоси бўлиши мумкин.

14-модда. Узбекистон Республикаси халкаро иктисодий муносабатларнинг мустакил субъекти бўлиб, чет эл инвестицияларини амалга ошириш шартларини, инвесторларнинг хукукларини белгилайди, ўзининг конверсия килинадиган валюта жамгармасини яратади, олтин ва богика захираларни, айирбошланадиган валютани сотади ва сотиб олади.

15-модда. Узбекистон Республикаси худудида Инсон хукуклари умумжахон декларациясига мувофик холда Узбекистон Республикаси фукаролиги жорий этилади.

Узбекистон Республикасининг барча фукаролари миллатидан, элатидан, ижтимоий келиб чикишидан, кайси динга мансублигидан ва эътикодидан катъи назар бир хил фукаролик хукукларига эгадирлар, республика Конституцияси хамда унинг конунлари химоясида бўладилар.

Узбекистон Республикасининг фукаролари республикадан ташкарида хам Узбекистон Республикасининг химоясида бўладилар.

16-модда. Узбекистон Республикаси ўз тараккиёт йўлини, ўз номини аниклайди, ўз давлат рамзларини: герби, байроги, мадхиясини таъсис этади, ўз давлат тилини белгилайди.

Узбекистон Республикаси давлат мустакиллигининг рамзлари мукаддасдир ва уларни хар кандай тахкирлаш конун билан жазоланади.

17-модда. Узбекистон Республикаси ўз таркибидаги Коракалпогистон Республикасининг худудий бутунлигини ва мустакиллигини эътироф этади. Узбекистон Республикаси билан Коракалпогистон Республикаси ўртасидаги ўзаро муносабатлар тенг хукуклилик асосида, улар ўртасидаги икки томонлама шартномалар ва битимлар воситасида курилади.

Коракалпогистон Республикаси Узбекистон Республикаси таркибидан тегишли конунлар асосида эркин чикиш хукукини саклаб колади»7

Конституциявий конун Асосий Конун кабул килингунига кадар, яъни 1992 йил 8 декабргача вактинчалик Конституция вазифасини бажариб mypди

Олтинчи сессияда, шунингдек, Узбекистон Президентининг фармонлари ва Олий Кенгаш Раёсатининг баъзи ҳужжатлари ҳам тасдиқланди. Хусусан, Олий Кенгаш Узбекистон Республикаси Президентининг «Узбекистон Республикасининг мустақиллиги эълон қилиниши муносабати билан амнистия тўғрисида»ги фармонини маъқуллади[39] [40]. Сессияда Узбекистон Республикасининг Давлат байроғи тўғрисидаги масала кўриб чиқилди[41].

Узбекистоннинг Биринчи Президенти 1991 йил 5 сентябрда «Узбекистон Республикаси давлат МУСТАКИЛЛИГИНИНГ асослари тўғрисида»ги қонун, «Узбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги тўғрисидаги Олий Кенгаш Баёноти» қабул қилингани муносабати билан ва республика жамоатчилигининг кўпдан- кўп истакларини ҳисобга олиб, Тошкент шаҳридаги В.И.Ленин номли майдонни Мустақиллик майдони деб қайта номлаш тўғрисидаги халқ депутатлари Тошкент шаҳар Советининг таклифини қабул қилиш ҳақидаги фармонга имзо чекди[42].

Олий Кенгашнинг 1991 йил 30 сентябрь куни бўлиб ўтган навбатдан ташқари еттинчи сессиясида «Узбекистон Республикасининг давлат МУСТАКИЛЛИГИНИНГ асослари тўғрисида»ги Узбекистон Республикасининг Қонунига конституциявий мақом бериш ҳақидаги қонун қабул қилинди[43].

Конституциявий мустакиллик йўлидаги еттинчи хукукий кадам — Давлат мустакиллигининг эълон килиниши билан чамбарчас боеликдир.

Қонун матни 1991 йил 5 октябрда матбуотда эълон қилинди[44].

Конституциявий қонунда «Узбекистон Республикасининг амалдаги Конституцияси модцалари «Узбекистон Республикасининг давлат МУСТАКИЛЛИГИНИНГ асослари тўғрисида»ги қонуннинг қоидаларига зид келган ҳолларда мазкур Қонунга амал қилиш белгиланди. Шунингдек, Конституциявий комиссия тайёрланаётган Республика Конституциясининг лойиҳасини ишлаб чиқиш чоғида «Узбекистон Республикаси давлат МУСТАКИЛЛИГИНИНГ асослари тўғрисида»ги қонуннинг қоидаларига амал қилиши зарурлиги қайд этилди. Мазкур Конституциявий қонун Асосий Қонун қабул қилингунига қадар, яъни 1992 йил 8 декабргача вақтинчалик Конституция вазифасини бажариб турди.

Бундан ташқари, еттинчи сессияда «Узбекистон Республикаси Президенти сайлови тўғрисида»ги ва Узбекистон Конституцияси (Асосий Қонуни) га ўзгартишлар киритиш тўғрисидаги қонунлар лойиҳалари, шунингдек, Инсон ҳуқукдари умумжаҳон декларациясига доир масалалар кўриб чиқилди. Конституциявий комиссия эксперт гуруҳининг Узбекистон Республикаси Давлат рамзларини тайёрлаш юзасидан ахбороти тингланди[45]. Олий Кенгашнинг «Узбекистон Республикасининг Давлат байроғини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарори[46] қабул қилинди.

Бу орада кўплаб давлатлар Узбекистон Республикасининг мустақиллигини расман тан олган бўлса, Узбекистон ҳам бир қатор давлатларнинг мустақиллигини эътироф этди. Хусусан, Узбекистон Республикаси Олий Кенгаши Литва, Латвия ва Эстония Республикалари мустақиллигини тан олгани буни тасдиқлайди. Шу муносабат билан Олий Кенгашнинг 1991 йил 30 сентябрда бўлиб ўтган навбатдан ташқари еттинчи сессиясида ушбу республикалар Олий Кенгашларига мурожаатнома қабул қилинди[47]. Латвия, Литва ва Эстония парламентларига юборилган Мурожаатнома матнлари 1991 йил 4 октябрда матбуотда эълон қилинди[48].

Шу билан бирга, Узбекистон Олий Кенгашининг 1992 ийл ва 13-14 январь кунлари бўлиб ўтган навбатдан ташқари тўққизинчи сессияси кун тартибидаги 23 та масала сирасига «Озарбайжон Республикаси, Арманистон Республикаси, Беларусь Республикаси, Грузия Республикаси, Қозоғистон Республикаси,

Қирғизистон Республикаси, Молдова Республикаси, Россия Федерацияси, Тожикистон Республикаси, Туркманистон ва Украина давлат мустақиллигини тан олиш туғрисида»ги ҳамда «Узбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Узбекистон Республикаси давлат мустақиллигини тан олган мамлакатларнинг давлат раҳбарларига ва парламентларига Мурожаатномаси»га оид масалалар киритилди[49].

Олий Кенгашнинг 1992 йил 4 январда қабул қилинган «Узбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Узбекистон Республикаси давлат мустақиллигини тан олган мамлакатларнинг давлат раҳбарларига ва парламентларига Мурожаатномаси ҳақида»ги қарорига мувофиқ, Мурожаатнома матни тасдиқланди ҳамда унинг Узбекистон Республикаси давлат мустақиллигини тан олган мамлакатлар давлат раҳбарлари ва парламентларига белгиланган тартибда топширилишини таъминлаш Ташқи ишлар вазирлигига юкланди[50].

Қуйида Мурожаатнома матни тўлиқ келтирилмоқда:

«Узбекистон РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ КЕНГАШИНИНГ
УЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИНИНГ ДАВЛАТ МуСТАҚИЛЛИГИНИ ТАН
ОЛГАН МАМЛАКАТЛАР ДАВЛАТ БОШЛИҚЛАРИ ВА ПАРЛАМЕНТЛАРИГА
М У Р ОЖ ААТНОМАСИ

Узбекистон Республикаси Олий Кенгаши Узбекистон Республикасининг давлат мустакиллигини тан олган мамлакатларнинг давлат бошликлари ва парламентларига миннатдорчилик изхор этади.

Узбекистон Республикаси Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Уставининг, Хелъсинкида тузилган Якунловчи хужжатнинг, Париж хартиясининг ва Европа хамда Осиёда хавфсизлик ва хамкорликка доир тузилган бошка асосий хужжатларнингмаксад ва нринципларига содик колиб, тинчлик, демократия ва конунийлик йўлидан катъий бориш, Инсон хукуклари умумжахон декларациясига каттик амал килиш, ўзининг халкаро мажбуриятларига оеишмай риоя этиш ниятида эканлигини баён килади.

Мустакил Узбекистон Республикаси жахон хамжамиятига аъзо бўлган барча мамлакатлар билан ижобий давлатлараро муносабатлар ўрнатилишини, ўзаро манфаатли асосларда тенг хукукли мустахкам иктисодий ва маданий алокалар ривожлантирилишини, умумий экология муаммолари биргаликда хал этилишини маъкуллайди.

Дунё тажрибаси Конституция хатто ягона хужжат бўлса хам турли расмий ва норасмий номларга эга эканини кўрсатади.

Узбекистон Республикаси халкаро микёсда хавфсизлик мустахкамланишини устивор вазифаси деб билиб, харбий сохада масъулиятли вазмин сиёсат юритиш истагида эканлигини маълум килади ва Ядро куролини таркатмаслик тўерисидаги Шартномага кўшилишга тайёр эканлигини тасдиклайди.

Узбекистон Республикаси Олий Кенгаши»’.

Бир сўз билан айтганда, Конституциявий мустақиллик йўлидаги еттинчи ҳуқукий қадам — Давлат МУСТАКИЛЛИГИНИНГ эълон қилиниши билан чамбарчас боғлиқдир. Мамлакат раҳбарининг 1991 йил 31 августда, ўн иккинчи чақириқ Узбекистон Республикаси Олий Кенгашининг навбатдан ташқари олтинчи сессиясида сўзлаган нутқи, айниқса, ўша нутқдаги: «Мен шу бугундан эътиборан 1 сентябрни республикамизда Мустақиллик куни, умумхалқ байрами деб эълон қилишни таклиф этаман»[51] [52], деган сўзлари Ватан тарихига олтин ҳарфлар билан мангуга ёзилгандир.

Йўлбошчимиз орадан 17 йил ўтганидан сўнг ўзининг «Юксак маънавият — енгилмас куч» асарида ана шу тарихий воқеага: «1991 йил 31 август санасида қўлга киритилган миллий мустақиллик — XX асрда халқимиз томонидан амалга оширилган буюк маънавий жасорат намунасидир, десак, айни ҳақиқатни айтган бўламиз»[53], дея юксак баҳо берди.

Использованная литература:

[1] Жўраев Н., Файзуллаев Т. Мустақил Ўзбекистон тарихи: тўлдирилган, қайта нашр. — Т.: Ғафур Ғулом номндапг нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2009. — 24-бет.

[2] Жўрасв Н., Файзуллаев Т. Мустақил Узбекистон тарихи: гўлдирилган, қайта нашр. — Т.: Ғафур Ғулом номндаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2009. — 25-бет.

[3]      11равда Востока. 1990 йил 25 иоябрь.

[4] Договор о Союзс Сувсренннх Республик // Известия, №58(23324). 1991 йил 9 март.

[5] Договор о Союзе Суверенннх Государсгв // Известия, №152(23418). 1991 йил 28 июнь.

[6] Халқсўзи. 1991йил 15 июнь.

[7] Халқ сўзи. 1991йил 15игонь.

[8] Узбекистон овози. 1991йил 16 август.

[9] Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 22-24 ва 358-364-бетлар.

[10] Ўзбекисгон Совет Социалисгик Республикасининг Презцденти Ислом Каримовнинг республика ахолисига мурожаап: // Каримов И.Л. Ўзбекисгон мустақилликка эришиш осгонасила. — Т.: «Ўзбекисгон», 2011. — 365-369-бетлар.

[11] Осойишталикни сақлайлик, тартибни мустахкамлайлик // Совет Ўзбекистони, 1991 й. 20 август.

[12] Ўзбскистон Рсспубликаси Президенти Ислом Каримов фаолияти хроникаси: Китоб 1: 1989-2012 йиллар. — T.: «Ўзбекистон», 2013. — 20-бет.

[13] Ўзбекистон Совст Социалистик Жумҳуриятининг Президенти, Ўзбекистон Компартняси Марказий Ко- митетининг биринчи котиби И.А.Каримовнинг республика ахолисига Мурожаати // Совет Ўзбекистони, 1991 й. 21 август.

[14] Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгагиинииг Ахборотномаси, 1991 й., 10-сон, 217-модда.

[15] Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитети Бюроси ва Марказий иазорат комиссияси раёсатининг Баёпоти // Совет Ўзбекистони, 1991 й. 23 август.

[16] Ўша жойда.

[17] Ўзбекистои Совет Социалистик Республикаси Президентининг Фармоии // Совет Ўзбекистони, 1991 й.

27 август.

[18] Вазирлар Махкамасииинг «Колхозчилар ва совхозлар ходимларини 1991 йил пахта хосилини ўз вақтилава сифатли йиғиб-териб олишдаи моддий манфаатлорлигини таъминлаш бўйича чора-талбирлар хақида»ги карори // Совет Ўзбекистони, 1991 й. 30 авгусг.

[19] Ўзбекистон С С Р ОлийКенгаши Раёсатида // Совет Ўзбекистони, 1991 й. 31 авгусг.

[20] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккиичи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган навбатдан ташқари VI сессиясн ва 30 сентябрда бўлиб ўггаи VII сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 4.

[21] Договор о Союзе Сувереннмх Государств // Известия, №280(23546). 1991 йнл 26 иоябрь.

[22] Юлдашева З.А. Ўзбекисгон Республикаси Конституциясининг яратилишн ва асосий хусусиятлари (хуқуқий-тарихий гадқиқот) // Юридик фанлар номзоли илмий ларажасипи олиш учун диссертация. -Тошкент, 1997. — 26-бет.

[23] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақирик Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1990 йил 31 август VI сессия ва 1991 йил 30 сентябрдаги VII сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № бпр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 9; Ўразаев Ш. Конституция независимого Узбекистана. — Т.: «Адола’1», 1993. — 7-бст.

[24]   Каримов И.А. Ўзбекистои мустақилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 28-бет.

[25]   Карнмов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 27-бет.

[26] Ўзбекистон Республикаси Президенти матбуот шўьбаси Баёноти // Ўзбекистон овози. 1991йил 5 октябрь.

[27] М.Абдураззоков. Ғазабов нега ғазабланади? // Ўзбекистои овози. 1991 йил 11 октябрь.

[28] Ўзбекистон Республикаси Презиленти матбуот шўьбаси Баёноги // Ўзбекистон овози. 1991 йпл 5 октябрь.

[29] М.Абдураззоков. Ғазабов иега газаблаиали? // Ўзбекистои овози. 1991 йил 11 октябрь.

[30] Ўзбекистон Республикаси Президенти матбуот шўъбаси Баёноти / / Ўзбекистон овози. 1991 йил 5 окгябрь.

[31] Узбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 авгусгда бўлиб ўтган навбатдан ташқари VI сессияси ва 30 сентябрда бўлиб ўтган VI1 сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 4, 12-14.

[32] Мустақил Ўзбекистониинг давлат сиёсати инсонийлик ва эгулик қонунларига асосланади / Ўн иккинчи чақирик Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг навбатдан ташқари олтинчи сессиясида сўзланган нутқ. 1991 йил 31 август // Каримов I I.A. Узбекпстон мустақилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекисгон», 2011. — 395-бет.

[33] Ўзбекисгон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган навбатдан ташкари VI сессияси ва 30 сентябрда бўлиб ўтган VI1 сессияси ма1 ериаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 9.

[34] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтгаи навбатдан ташқари VI сессияси ва 30 сентябрда бўлиб ўгган VII сессиясн матсриаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 10-11.

[35] Ўзбекисгон Республикаси Олий Кенгашининг 1991 йил 31 августдаги «Ўзбекистон Республикасииинг лавлат мустақиллигини эьлои қилиш тўғрисида»™ карори // Ўзбекнсгон овози. 1991йил 5 севтябрь.

[36] S збекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чакирик Ўзбекистон Республикаси Олии Советининг 1991 йил 31 августда оўлиб ўтган иавбатдан ташкари VI сессияси ва 30 сеитябрда бўлиб ўтган VII сессияси материаллари. Фонл — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 10-11.

[37] Қаранп Узбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ун иккинчи чақириқ Узбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган навбатдан ташкари VI сессияси ва 30 сеитябрда бўлиб ўгган VII сессияси матсриаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 np, Саклаш бирлиги — 7337, — В. 10-11; Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги гўғриспда Олий Кенгаш Баёноти // Ўзбекистон Республикаси Олий Совети Ахборотномаси, 1991, №11, 245-модда.

[38] Узбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн пккпнчп чакирпк Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 иил 31 августла бўлнб ўтган навбатдан ташқари VI сесспяси ва 30 сентябрда бўлиб ўтган VII ссссиясн материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлш п — 7337, — В. 12-14

[39] Ўзбскистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган навбатдан ташқари VI сессияси ва 30 сентябрда бўлиб ўтган VII сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 12-14.

[40] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ун иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган навбатдан ташқари VI сессияси ва 30 сентябрда бўлиб ўтган VII сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 30.

[41] Ахборот. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг навбатдан ташқари олтин- чи сессияси // Узбекистон овози. 1991 йил 1 сентябрь.

[42] Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони // Ўзбекистон овози. 1991 йил 6 сентябрь.

[43] Узбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган навбатдан ташқари VI сессияси ва 30 сентябрда бўлиб ўтган VII сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат — № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 41, 95.

[44] «Ўзбскистон Республикасининг давлат мустақиллигининг асослари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг Қонунига конституциявий мақом бериш ҳақидаги қонун // Ўзбекистон овози, 1991 йил 5 октябрь.

[45] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архивн. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Советининг 1991 йил 31 августда бўлиб ўтган иавбатдан ташқари VI сессияси ва 30 сснтябрда бўлиб ўтган VII сессияси материаллари. Фонд — Р-2454, Рўйхат- № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337, — В. 41-42.

[46] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақирнқ Ўзбекисгон Реснубликаси Олий Советинииг 1991 йил 31 авгусгда бўлнб ўтгаи навбатдан ташқари VI сессияси ва 30 сентябрда бўлиб ўтган VII ссссияси материаллари. Фонд— Р-2454, Рўйхат- № 6 пр, Сақлаш бирлиги — 7337,— В. 171.

[47] Ўзбекистон Республикаси Олнй Кеигашинииг навбатдан ташқари сессиясн // ЎзбскистоН овози, 1991 йил 1 октябрь.

[48] Ўзбскистои Республикаси Олий Кенгашининг навбатдаи ташқари сессияси // Ўзбекистон овози, 1991 йил 4 октябрь.

[49] Ўзбскистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ун иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Кспгашининг 1992 йил 4 ва 13-14 январь кунлари бўлиб ўтгаи IX сессияси материаллари. Фонд — М-69, Рўйхат — № 1, Сақлаш бирлиги — 1,— В. 15-16, 39.

[50] Ўзбекистон Респуоликаси Марказий Давлат архиви. Ўп иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1992 йил 4 ва 13-14 январь кунлари бўлиб ўтган IX ссссияси материаллари. Фонд — М-69, Рўйхат — № 1, Сақлаш бирлиги — 1, — В.47.

[51] Ўзбекистон Республикаси Марказий Давлат архиви. Ўн иккинчи чақириқ Ўзбекистон Республикаси Олий Кснгашининг 1992 йил 4 ва 13-14 январь кунлари бўлиб ўтган IX сессияси материаллари. Фонд — М-69, Рўйхат — № 1, Сақлаш бирлиги — 1, — В.49.

[52] Каримов И.А. Ўзбекистон мустакилликка эришиш остонасида. — Т.: «Ўзбекистон», 2011. — 404-бст.

[53] Каримов И.А. Юксак маънавият — енгилмас куч. — Т.: «Маънавият», 2008. — 170-бет.

[54] Ўзбскистон Рсспубликаси Олий Кснгашининг Рассатида // Ўзбскистон овози, 1991 йил 27 сентябрь.

  • Узбекистон ССР Олий Кенгаши Раёсатида // Совет Узбекистони, 1991 й. 27 август.
  • Узбекистон Совет Социалистик Республикаси Президентининг Фармони / / Совет Узбекистони, 1991 й. 28 август.
  • Ўша жойда.
  • Каримов И.А. Халқимизнинг фикри — биз учун олий мезон // Каримов И.А. Узбекистон мустақилликка эришиш остонасида. — Т.: «Узбекистон», 2011. — 372-391-бетлар.
  • Ўзбекистои ССР Олий Кенгаши Раёсатининг Қарори // Совет Узбекистони, 1991 й. 29 август.
  • Узбекистон Совет Социалистик Республикаси Презилентининг Фармони: КПССнинг Узбекистон ССР ҳудудилаги мулки тўғрисида // Совет Ўзбскистони, 1991 й. 30 август.
Оцените статью
Добавить комментарий