«Konstitutsiyaviy Huquq» Tushunchasi: SHakllanishi Va rivojlanishi

Konstitutsiya

Konstitutsiyaviy Huquq Tushunchasi SHakllanishi: Konstitutsiyaviy huquq huquqshunoslikning nisbatan yangi tarmog‘i hisoblanadi. «Konstitutsiyaviy huquq» atamasining kelib chiqish tarixi esa Italiya Konstitutsiyaviy huquq huquqshunoslikning nisbatan yangi tarmog‘i hisoblanadi. «Konstitutsiyaviy huquq» atamasining kelib chiqish tarixi esa Italiya bilan bevosita bog‘liq. Ilk bor «diritto costituzional» atamasi 1797 yili Italiyaning Ferrara viloyatida, keyinchlik Paviya va Bolonya viloyatlarida qo‘llanilgan. Fransiyada esa konstitutsiyaviy huquq 1834 yili paydo bo‘lgan, Xalq ta’limi vaziri, keyinchalik mamlakat Bosh vaziri bo‘lgan F.Gizo (1787- 1874) tashabbusi bilan 1834 yilning 22 avgustida Parij universitetining huquqshunoslik fakultetida «Konstitutsiyaviy huquq» kafedrasi tashkil etilgan. Ana shu dastlabki kafedraning birinchi mudiri etib italiyalik olim, Bolonyada tahsil olgan P.Rossi tayinlangan.

Bu qiziq Konstitutsiya Va Suverenitet dunyoda kanday paydo boldi

AQSH Mustaqillik deklaratsiyasining imzolanishi
AQSH Mustaqillik deklaratsiyasining imzolanishi, 1776 yil 4 iyul. Rassom: Jon Trambul.

 

O‘zbekistonning konstitutsiyaviy huquqi – bu konstitutsiyashunoslik konsepsiyasi, prinsiplari to‘g‘risidagi konstitutsiyaviy g‘oyalar, Konstitutsiya, konstitutsiyaviy qonunlar va ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish sohasida amal qiladigan huquqiy normalar majmuidir. U quyidagi to‘rtta o‘ziga xos unsurdan iborat:

SHarl Lui Monteskyo (1689-1755) - fransuz yozuvchisi,
SHarl Lui Monteskyo (1689-1755) – fransuz yozuvchisi, huquqshunos va faylasuf.

birinchisi – konstitutsiyaviy-huquqiy g‘oyalar va konsepsiyalar;

ikkinchisi – konstitutsiyaviy normalar va institutlar;

uchinchisi – konstitutsiyaviy tartib (konstitutsiyaviy amaliyot sifatida);

tӯrtinchisi – konstitutsiyaviy ong (huquqiy ong sifatida).

O‘z navbatida, fikrimizcha, «Konstitutsiyaviy huquq» atamasi uch ma’noga ega:

birinchidan, konstitutsiyaviy huquq konstitutsiyaviy-huquqiy normalar tizimi sifatida huquqning etakchi tarmog‘i;

ikkinchidan, konstitutsiyaviy huquq – yuridik fanning yo‘nalishlaridan biri sifatida fan;

uchinchidan, konstitutsiyaviy huquq – yuridik fanlarning biri sifatida o‘quv kursi.

Amaldagi Konstitutsiyaning o‘zi konstitutsiyaviy huquqning o‘zagini tashkil etadi.

AQSH Mustaqillik deklaratsiyasi
AQSH Mustaqillik deklaratsiyasi (ingl. United States Declaration of Independence) – Pensilvaniya shtati, Filadelfiya shahrida Ikkinchi Qit’alararo congress tomonidan 1776 yil 4 iyulda Buyuk Britaniyaning SHimoliy Amerikadagi mustamlakalarining mustaqilligi e’lon qilingan tarixiy hujjat.

Har kandaӣ milliy xukukiӣ tizimda Konstitutsiyaning roli va o‘rni fundamental xamda birinchi darajalidir. Xar bir davlat fakat o‘ziga xos bo‘lgan Konstitutsiyaga ega. Barcha davlatlar uchun yagona bo‘lgan xammabop konstitutsiyaviy model yo‘k va bo‘lishi xam mumkin emas. Har bir davlat, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviӣ rivojlanishning o‘z yo‘liga ega*.

«Sandov A. Ikki palatali parlament tizimida yukori va quyi palata orasidagi vakolatlar taksimoti: Fransiya va O‘zbekiston tajribasi // Konstitutsiya va parlamentarizm xakila. Konstitutsiyaviy xukuk bo‘yicha birinchi O‘zbekiston va Fransiya seminari materiallari (2011 yil b may, Toshkent shaxri) / Mas’ul muxarrir A.X.Saidov; tarjimon A.X.Isokov. – T.: Inson hukuklari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2012, – 36-37-betlar.

Konstitutsiyaviy huquqning shakllanishiga bir qancha omillar ta’sir Aqsh mustaqillik deklaratsiyasi ko‘rsatgan. Bunday omillar jumlasiga quyidagilar qiradi:

Birinchidan, tarixiy konstitutsiyaviy ahamiyatga molik hujjatlar. Masalan, AQSHning 1776 yilgi Mustaqillik deklaratsiyasi hamda Inson va fuqaro huquqlari fransuz Deklaratsiyasini misol qilib kӯrsatish mumkin.

Amerikaning Mustaqillik deklaratsiyasida ilk bor «Xalq – Davlat hokimiyatining manbaidir» degan konstitutsiyaviy qoida mustahkamlangan edi. Fransuz Deklaratsiyasining 16-moddasida esa, «inson huquqlari va erkinliklarining kafolatlari va hokimiyat vakolatlarini taqsimlash prinsipiga ega bo‘lmagan xalq Konstitutsiyasiga ega bo‘lmaydi», deyilgan.

Ikkinchidan, insoniyat huquqiy tafakkurining mahsuli bo‘lmish va umuminsoniy huquqiy qadriyat hisoblanmish huquqiy nazariyalar va ta’limotlar. Masalan, inson huquqlarining tabiiy ajralmasligi haqidagi ta’limot konstitutsiyaviy huquq shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsattan.

Tabiiy hukuk konsepsiyasi Mustaqillik deklaratsiyasida hamda Inson va fuqaro xukuklari fransuz Deklaratsiyasida qonuniy ravishda mustaxkamlangan edi. Xozirgi kunda inson huquqlari konstitutsiyaviy huquqning mavzui (predmeti)ni tashkil etuvchi asosiy masalalardan biridir.

Uchinchidan, jahon huquqiy taraqqiyotiga ulkan xissa qo‘shgan buyuk mutafakkirlarning nazariy xukuqiy merosi. Bunday olimlardan fransuzmutafakkiri SHarl Lui Monteskyoni ko‘rsatish mumkin. U o‘zining «Qonunlar ruhi» asarida xozirgi zamon konstitutsiyaviy hukuqining asosiy Tamoyillaridan biri bulmish hokimiyat vakolatlarining taqsimlanishi prinsipini ilmiy va amaliy asoslab bergan.

SHarqnint buyuk qomusshunos allomalaridan biri Abu Nasr ForobiiAlisher Navoiy kabi mutafakkirlar konstitutsiyaviy ahamiyatta molik masalalar bo‘yicha muhim fikrlar bildirgan.

To‘rtinchidan, turli davlatlarning konstitutsiyaviy qonunchiligi va amalisti, Amerika va Evropada XVIII va XIX asrlarda qabul qilingan konstitutsiyalar konstitutsiyaviy xuquqning mustaqil huquq sohasi sifatida shakllanishida katta rol o‘ynagan. CHunki konstitutsiyalar konstitutsiyaviy xuquqning normativ-huquqiy asosini tashkil etadi.

Fransiyaning 1789 yilgi Konstitutsiyasi tarkibiy
Fransiyaning 1789 yilgi Konstitutsiyasi tarkibiy i hisoblanuvchi Insa va fuqaroning huquq handa erkinliklari deklaratsiyasi birinchi sahifasi.

Har bir davlatda konstitutsiyaviy huquq paydo bo‘lishining o‘ziga xos xususiyatlari bor. Hozirgi zamon konstitutsiyaviy huquqining mavzui asosan XX asrning ikkinchi yarmida o‘zining yakuniy shaklini oldi.

O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy xukukinmng o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, konstitutsiyaviy-xukukiy pormalar yordamida inson, jamiyat va davlyat xokimiyatini amalga oshirish jarayonida vujudga keladigan munosabatlar tartibga solinadi.

Konstitutsiyaviy huquk pormalari inson, jamiyat va davlat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tartibga soladi va ta’minlaydi, Bundagi ustuvor yo‘nalishlarni va oliy qadriyatlarni aniklaydi, konstitutsiyaviy amaliyotni belgilab beradi. Bu oliy kadriyatlarga konstitutsiyaviy institutlar mos bo‘lipti kerak. Konstitutsiyaviy Huquq Tushunchasi SHakllanishi

SHarq Konstitutsiyalari» nompi kitobi
B.N.Durdenevskiy va E.F.Ludshuveytning «SHarq Konstitutsiyalari» nompi kitobi. Leningrad, 1926. Ushbu to‘plamdan Misr, Turkiya, Eron, Afgoniston, Hindiston, Xitoy, Mongoliya va YAponiya Konstitutsiyalarining matni hamda ularga kirish so‘zlari o‘rin olgan.

Konstitutsiyaviy institutlar esa o‘z navbatida jamiyat va davlat tuzilishining prinsiplarini, davlat hokimiyati organlari tuzilishi va tizimini, davlat hokimiyati tashkil etilishi va nazorat qilinishini o‘zida aks ettiradi.

O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy xuqukining yana bir o‘ziga xosxususiyati shundaki, u avvalombor, ijtimoiy-sissiy munosabatlarii tartibgasoladi. Ana shunday munosabatlar inson, jamiyat va davlato‘rtasida kelib chiqadi.

Konstitutsiyaviy hukuk normalari:

birinchidan, konunchilik doirasida siyosiy munosabatlarning eng muhim kismini tartibga soladi;

ikkinchidan, ijtimoiy munosabatlar muayyan tomonlarga yo‘naltirilali, konstitutsii vostoka ya’ni konstitutsiyaviy huquqning norma va prinsiplari ijtimoiy munosabatlar tarakqiyotini belgilab beradi.

Demak, O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy hukuki o‘ziga xos predmetta ega.

Uning predmetini asosan ijtimoiy-siyosiy munosabatlar tashkil etadi.

O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy xuquqiga quyidagicha tushuncha berish mumkin:

O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy xukuki shaxs, jamiyat va davlat o‘rtasida vujudga keladigan xamda davlat xokimiyatini amalga oshirish jarayonida naydo bo‘ladigan, inson xukuqlarini va erkinliklarini ta’minlashga karatilgan munosabatlarni tartibga soluvchi xonstitutsiyaviy xukukiy normalar tizimi (yigindisi)dir.

Har bir davlat o‘zining betakror Konstigutsiyasiga egadir, SHu bilan birga, barcha mamlakatlarningkonstitutsiyaviy huquqida birqatorumumiy jihatlarmanjud Konstitutsiyaviy hukuk tarkiban uch elementdan tashkil topgan:

birinchidan, konstitutsiyaviy huquqiy normalar; ikkinchidan, konstitutsiyaviy huqukiy prinsiplar; uchinchidan, konstitutsiyaviy hukuqiy institutlar.

Konstitutsiyaviy normalar konstitutsiyaviy huqukning birlamchi asosini tashkiletadi. Konstitutsiyaviy normalarda huquqnormasininguchqismi-gipoteza, dispozitsiya, sanksiya har doim ham bo‘lmasligi mumkin. Ko‘pincha konstitutsiyaviy normalarda sanksiya ko‘rsatilmaydi. Konstitutsiyaviy norma faqatdispozitsiyadan iborat bo‘lishi mumkin. Masalan, «Parlament – ikki palatadan iborat».

Konstitutsiyaviy huquq prinsiplari ichida huquqiy prinsiplar markaziy o‘rinni egallaydi. Ko‘pgina mamlakatlar konstitutsiyalarida qonun ustuvorligi, insonhuquqlariningoliy qadriyat ekanligi, hokimiyatvakolatlarinitaqsimlash, davlatning dunyoviy ijtimoiy xususiyati kabi prinsiplar mustahkamlangan.

Konstitutsiyaviy normalar muayyan konstitutsiyaviy institutlarni tashkil etadi. Konstitutsiyaviy institutlarni ikki guruxga bo‘lish mumkin: birinchi guruh – inson huquklari instituti; ikkinchi guruh- davlat hokimiyati instituti. O‘z navbatida, bu ikki institut yanada kichikroq institutlarga bo‘linadi. Masalan, inson hukuqlari instituti, shaxsiy xuquqlar instituti, siyosiy huquqlar instituti, iktisodiy hukuklar instituti, madanii huquklar instituti, fukarolar majburiyatlari institutlariga bo‘linadi.

Davlat hokimiyati instituti esa, davlat boshligi instituti, parlament instituti, sud xokimiyati instituti, saylov huquqi instituti, Prezidentlik instituti, konstitutsiyaniy nazorat instituti, Ombudsman instituti kabilarga bo‘linadi.

Konstitutsiyavii institutlarning ahamiyati har bir mamlakatning Konstitutsiyasi bilan belgilanadi.

«Xukuk isyon bilan qaror tonmaydi», Iogann Volfgang GETE, nemis shoiri, davlat arbobi, mutafakkir

Toshkentda nashr etilgan «Dune Konstitutsiyalari»
Toshkentda nashr etilgan «Dune Konstitutsiyalari» nomli V jildlik to‘plam (1997-2003 yillar).

Xorijiy mamlakatlar konstitutsiyavii huquqi fani haqida fikr yurittanda, xususan, Rossiyaning «Inostrannaya literatura» nashriyotida G.Gurvich umumiy tahriri ostida chop etilgan xorijiy konstitutsiyalar to‘plamlari turkumini alohida qayd etish lozim. Uch jilddan iborat «Amerika qit’asi davlatlarining konstitutsiyalari»1 (1957-1959 yillar), «YAqin va O‘rta SHarq davlatlarining konstitutsiyalari»? (1956 yil), «Evropa burjua davlatlarining konstitutsiyalari»» (1957 yil), «Janubi-SHarqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasi davlatlarining konstitutsiyalari» (1960 yil) to‘plamlari shular jumlasidandir. Konstitutsiyaviy Huquq Tushunchasi SHakllanishi : XX asrning 70-80-yillari «Progress» nashriyotida ham professor V.Tumanovnint umumiy taxriri ostida Portugaliya, Italiya, Fransiya, Xitoy, AQSH, SHvetsiya kabi bir kancha xorijiy davlatlarning konstitutsiyalari va normativ-xuquqiy xujjatlaridan iborat ko‘plab to‘plamlar nashr etilgan.

Bundan tashqari, konstitutsiyaviy huquq sohasida 1997-2003 yillar yuridik fanlar doktori, professor U.Tojixonov bilan hammualliflikda «Dunyo Konstitutsiyalari» nomli 8 jilldan iborat kitobni nashr ettirdik.

Kitobning birinchi jildida Avstriya, Ozarbayjon, Jazoir, Armaniston, Belarus, Bolgariya, Buyuk Britaniya va Germaniya;

ikkinchi jildida – Gretsiya, Gruziya, Zambiya, Ispaniya, Italiya, Qozog‘iston, Kanada;

uchinchi jildida – Keniya, Xitoy, Kuba, Qirgiziston, Litva, Meksika;

to‘rtinchi jildida – Eron, Moldova, Polsha, Portugaliya, Rossiya3;

beshinchi jildida Tojikiston, Tunis, Turkmaniston, Turkiya, O‘zbekiston, Ukraina, Fransiya, SHvetsiya, Estoniya;

oltinchi jildida – Belgiya, Daniya, Irlandiya, Islandiya, Lyuksemburg,

Niderlandiya, Norvegiya, Finlyandiya, SHveysariya va YAponiya;

ettinchi jildida – Albaniya, Vengriya, Vetnam, Latviya, Mongoliya, Ruminiya, Slovakiya, Sloveniya, Xorvatiya, CHexiya, YUgoslaviya;

sakkizinchi jildida – Andorra, Bosniya va Gersegovina, Vatikan, Kipr, Lixteniteyn, Makedoniya, Malta, Monako, San Marino konstitutsiyalari o‘rin olgan*.

Moskvada nashr etilgan «Afrika davlatlari Konstitutsiyalari
Moskvada nashr etilgan «Afrika davlatlari Konstitutsiyalari», «Amerika davlatlari Konstitutsiyalari», «Janubi- SHarqiy Osiyo va Tinch okeani davlatlari Konstitutsiyalari» to‘plamlari, Moskva, 1963-1966; 1957-1959; 1960.

Bunday sa’y-harakatlar sobik Ittifoq tarqab kettanidan so‘ng tӯxtab qolmagani, aksincha, izchil davom etayottani ahamiyatlidir. SHu yo‘nalishdagi uchta yirik to‘plam haqida alohida to‘xtalish o‘rinlidir. Jumladan, B.CHirkinning «Xorijiy mamlakatlar konstitutsiyaviy huquqi»» nomli darsligi o‘tgan asrning 90-yillari oxirida «YUrist» nashriyotida chop etilgan bo‘lib, XXI asrning dastlabki o‘n yilidayoq bir necha bor qayta nashr etilgan. V.Baglay, YU.Leybo va L.Entin rahbarligida mualliflar jamoasi tayyorlagan «Xorijiy mamlakatlar konstitutsiyaviy hukuki»» darspigining ilk nashri 1999 yili «Norma-Infra-M» nashriyoti tomonidan chop etilgan. SHuningdek, mualliflar jamoasi tayyorlagan «Xorijiy mamlakatlar konstitutsiyaviy (davlat) hukuqi» darsligi B.Strashunning umumiy tahriri ostida avval «Bek» pashriyotida – to‘rtta jild, keyinchalik «Norma» nashriyotida ikki jildda nashr etilgan.

Bundan tashqari, 2006 yilda Rossiya Fanlar akademiyasi akademigi T.Xabrieva rahbarligida Evropa, Osiyo va Amerika qit’alari konstitutsiyalari chop etilgan.

Konstitutsiyaviy Huquq Tushunchasi SHakllanishi Rossiyada nashr etilgan «Evropa davlatlarining Konstitutsiyalari» nomli uch jildlik to‘plamda Evropadagi 49 ta davlat Konstitutsiyasi haqida so‘z boradi. Har qaysi Konstitutsiya haqida kirish so‘zi, tarixiy-huquqiy sharh va tegishli mamlakatga doir muxtasar ma’lumot berilgan. Alifbo tartibida birinchi jildda Avstriyadan – Irlandiyagacha, ikkinchi jildda Islandiyadan – Portugaliyagacha, uchinchi jildda – Rossiyadan – -YUgoslaviyagacha bo‘lgan davlatlarning Konstitutsiyalari matni joylashtirilgan.

«Osiyo davlatlarining Konstitutsiyalari» nomli uch jildlik to‘plam ham Rossiyada nashr etilgan bo‘lib, unda ushbu qita’adagi barcha davlatlarning Konstitutsiyalari matni rus tiliga tarjima qilib berilgan. SHuningdek, mazkur nashrdan rossiyalik etakchi olimlarning Asosiy Qonunlarga sharxlari ham o‘rin olgan’. SHuningdek, Moskvada «Amerika qit’asi davlatlarining Konstitutsiyalari» nomli uch jildlik to‘plam va «Amerika davlatlari Konstitutsiyalari» nomli uch jildlik tuplam’ ham chop etilgan. 

«MDH davlatlarining konstitutsiyaviy asoslari»
«MDH davlatlarining konstitutsiyaviy asoslari», London, 1999; ingliz tiliga tarjimon va mas’ul muharrir professor Uilyam Batler.

Ayni shunday uch jildlik to‘plam «Afrika davlatlarining Konstitutsiyalari» nomi bilan nashr qilingan. «Osiyo va Afrika mamlakatlarining tanlangan Konstitutsiyalari»? nomli to‘plamning esa 2016 yilda ikkinchi nashri chiqqan. «MDH ishtirokchi-davlatlarining Konstitutsiyalari»* kitobidan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi matni ham o‘rin olgan bo‘lib, unga taniqli olim SH.O‘razaev kirish sӯzi yozgan.

Internet tarmog‘idagi «Dunyo mamlakatlari klassifiqatori» da barcha davlatlar, xususan, Afrikadagi – 64 ta, Amerikadagi – 54 ta, Evropadagi – 50 ta, Osiyodagi – 40  Okeaniyadagi – 33 ta, YAqin SHarkdagi – 16 ta mamlakat konstitutsiyalari matni bor. R.Pashkov internet- kutubxonasida Esa Osiyodagi  islom mamlakatlari konstitutsiyalari bilan tanishish mumkin. Konstitutsiyaviy Huquq Tushunchasi SHakllanishi

Bu borada S.Danilovning «Xorijiy mamlakatlarning konstitutsiyaviy iqtisodiyoti» va A.Zaostrovievning «Ijtimoiy tanlov nazariyasi va konstitutsiyaviy siyosiy iqtisodiyot»! kabi kitoblari ham muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, Internet tarmog‘idagi «Dunӗ mamlakatlari klassifikatori»da barcha davlatlar, xususan, Afrikadagi 64 ta, Amerikadagi – 54 ta, Evropadagi – 50 ta, Osiyodagi – 40 ta, Okeaniyadagi – 33 ta, YAqin SHarqdagi – 16 ta mamlakat konstitutsiyalari matni bor. R.Pashkov internet-kutubxonasida esa Osiyodagi islom mamlakatlari konstitutsiyalari bilan tanishish mumkin.

Bu mavzu bir qator ӯzbekistonlik olimlar, jumladan, A.A’zamxӯjaev, SH.Jalilov, Z.Islomov, H.Odilqoriev, F.Rahimov, A.Saidov, U.Tojixonov, A.To‘laganov, SH.O‘razaev, R.Qayumov va boshqalar tomonidan tadqiq etilgan va hozirgi kunda ham izchil o‘rganilmoqda. Bu borada bir qator darslik va qo‘llanmalar, turli to‘plamlar ham nashr etilgan.

MDXga a’zo davlatlar Konstitutsiyalariga doir to‘plamlar
MDXga a’zo davlatlar Konstitutsiyalariga doir to‘plamlar; 1997-1999 yillarda Moskva va Erevanda chop etilgan.

Ayni chog‘da, Konstitutsiya loyihasini muhokama qilishda o‘zbekistonlik huqushunos olimlardan – professorlar B.Ahmedov, A.Azizxujaev, G.Ahmedov, H.Boboev, M.Vosiqova, I.Zokirov, L.Oxunjonov, I.Jalilov, M.Axmedshaeva, 3.Islomov, O.Karimova, N.Kisilyov, H.Rahmonqulov, T.Sa’dullaev, A.Saidov, G.Sarkisyans, U.Tojixonov, M.Fayziev, U.CHoriyorov, E.Hakimov, O.Husanov, shuningdek, Ishchi guruh va kichik Ishchi guruh a’zolari bo‘lgan dotsentlar B.Stasko, L.Xvan, A.Rafiqov, L.Karimova, K.Xolmo‘minov va boshqalar faol ishtirok ettan.

Rate article
Add a comment